Reportage

‘Naar de hel met Shell’, roepen bezorgde bewoners van Zuid-Afrika’s Wildkust

Actievoerders rennen over het strand aan de Indische Oceaan bij een protest tegen de exploratieplannen van Shell voor de Zuid-Afrikaanse Wildkust. Beeld Luca Sola
Actievoerders rennen over het strand aan de Indische Oceaan bij een protest tegen de exploratieplannen van Shell voor de Zuid-Afrikaanse Wildkust.Beeld Luca Sola

Nu Shell van een Zuid-Afrikaanse rechter toestemming heeft gekregen om voor de kust naar olie te zoeken, staat de bevolking op haar achterste benen. Het onderwatergeknal is funest voor het toerisme en voor de zeedieren, vrezen actievoerders. Ook zij stappen nu naar de rechter. ‘De geesten van onze voorouders huizen daar.’

Mark Schenkel

Nee, de meer dan 100 meter lange Amazon Warrior en zijn luchtdrukkanonnen kun je vanaf de zanderige oevers van de Wildkust niet zien varen, maar dat stelt Bonisile Mzobe (44) allerminst gerust. Wat gebeurt er als de Amazon Warrior, in zijn onderzoeksgebied op 20 kilometer afstand van het vasteland, zijn luide onderwaterknallen loslaat? Dan stuit Shell, de opdrachtgever van het schip, misschien op olie en gas. Maar Mzobe vraagt zich vooral af: ‘Wat voor gevolgen heeft dit voor de vissen hier vlak voor mijn voeten?’

Hoe belangrijk de zee voor haar is, laat Mzobe zien door kloekmoedig in de bulderende branding te springen. Gehuld in zwarte sokken die haar tegen de rotsen moeten beschermen, speurt ze de bodem af naar mosselen, waterslakken en andere eetbare oceaanbewoners. Nadat Mzobe een paar keer flink kopje onder is gegaan, komt ze triomfantelijk uit de golven tevoorschijn, met in haar handen twee kleine kreeften. ‘Die kan ik mooi verkopen voor 20 rand (1,10 euro) per stuk; ik heb geld nodig om het lesgeld van mijn zoon te kunnen betalen’, zegt ze als ze op een rots gaat zitten en het zilte water van haar hoofd veegt. ‘Zoals je ziet, leven we hier van de zee.’

Mzobe tekent lang niet als enige fel protest aan tegen de plannen van Shell om seismisch onderzoek te laten verrichten in een oceaangebied zo groot als Overijssel en Drenthe bij elkaar. Een groep bezorgde bewoners van de ruim 200 kilometer lange, haast ongerepte Wildkust in Zuid-Afrika doet op 14 december bij het gerechtshof van de provincie Oostkaap een ultieme poging om Shell te stoppen, nadat een andere rechtbank vorige week vrijdag reeds groen licht aan het bedrijf had gegeven. Die uitspraak maakte in Zuid-Afrika een golf van protest los: in grote steden als Johannesburg, Durban, Port Elizabeth en Kaapstad gingen afgelopen week honderden mensen de straten op, met spandoeken en plakkaten met de tekst ‘To hell with Shell’. Een in Oostkaap gevestigde uitbater van meer dan dertig benzinestations had toen al uit protest besloten om voortaan geen zaken meer met Shell te doen, en op internet is een petitie tegen Shell inmiddels al ruim 400 duizend keer ondertekend.

Bonisile Mzobe (r) vangt mosselen in het water bij Wildkust.  Beeld Luca Sola
Bonisile Mzobe (r) vangt mosselen in het water bij Wildkust.Beeld Luca Sola

Akoestische wereld

Ook wetenschappers maken zich zorgen over het seismisch onderzoek, dat er in de praktijk op neerkomt dat de Amazon Warrior vier of vijf maanden lang elke tien seconden geluidsgolven afvuurt waarmee tot diep in de oceaanbodem olie- en gasvoorraden kunnen worden gedetecteerd. Studies wijzen uit dat zowel plankton als grote zoogdieren, tot walvissen aan toe, schade kunnen ondervinden van de decibellen en de trillingen, stelt Judy Mann, een expert van de SAAMBR, de Zuid-Afrikaanse Organisatie voor Onderzoek naar Mariene Biologie. ‘De oceaan is een akoestische wereld. In tegenstelling tot licht reikt geluid extreem ver in zeewater, en zeezoogdieren en veel vissen en ongewervelden zijn afhankelijk van geluid om voedsel te vinden, te paren, roofdieren te vermijden, te navigeren en te communiceren.’

Shell zegt dat het seismisch onderzoek ‘bewust’ gepland staat in de Zuid-Afrikaanse zomer, omdat de Antarctische bultruggen en andere grote walvissoorten zich rond deze tijd een stuk zuidelijker bevinden. Ook houden onafhankelijke experts aan boord van de Amazon Warrior 24 uur per dag een zone van 500 meter rondom het schip in de gaten om te zien of er zeebeesten zitten, aldus Shell. Dient er zich een dier aan, dan worden de seismische activiteiten eventjes stilgelegd, zo luidt de belofte.

Rob Nettleton maakt zich desondanks grote zorgen. Hij verzorgt vanuit het plaatsje Port St. Johns aan de Wildkust boot- en duiktochten tijdens de sardinetrek, een natuurspektakel waarbij miljoenen sardientjes van de koele zuidkant van Zuid-Afrika de warmere wateren in het noorden opzoeken, met in hun kielzog walvissen, dolfijnen en andere dieren. ‘Duizenden toeristen komen daar elk jaar tussen mei en juli op af, de sardinetrek is het zee-equivalent van de beroemde migratie van wilde dieren in het Serengeti-wildpark in Tanzania en Kenia, maar ik krijg nu al bezorgde telefoontjes of het volgend jaar allemaal wel doorgaat’, zo vertelt Nettleton, die met zijn bedrijfje Offshore Africa aan een tiental mensen werk verschaft, via de telefoon.

De Duitse windsurfer Florian Jung protesteert tegen de plannen van Shell dobberend op de zee waar walvissen elk jaar heen trekken om te paren en te baren.  Beeld Nic Bothma / EPA
De Duitse windsurfer Florian Jung protesteert tegen de plannen van Shell dobberend op de zee waar walvissen elk jaar heen trekken om te paren en te baren.Beeld Nic Bothma / EPA

Het doemscenario voor Nettleton en de andere bewoners van de Wildkust is dat Shell olie aanboort en er zich in de toekomst een olielekkage voordoet. ‘Denk aan de Deepwater Horizon’, zegt Nettleton, doelend op het boorplatform van BP dat in 2010 ontplofte en een milieuramp in de Golf van Mexico veroorzaakte. Mocht er bij de Wildkust olie in de zee belanden, dan maakt de uitzonderlijk snelle zeestroom, de Agulhas, een opruimactie bijzonder moeilijk, zo waarschuwt bioloog Mann.

Stroomtekorten

Shell spiegelt op zijn beurt Zuid-Afrika een betere energievoorziening voor: olie maakt het land minder afhankelijk van de import van brandstof, en gas helpt bij het opwekken van elektriciteit. Zuid-Afrikanen gaan al jarenlang gebukt onder stroomtekorten, al ligt dat ook aan het wanbestuur bij het nationale elektriciteitsbedrijf, Eskom. Volgens Shell kan gas Zuid-Afrika zelfs helpen om zijn CO2-voetafdruk te verkleinen: de productie van elektriciteit leunt nu nog zwaar op uiterst vervuilende kolen.

Bruce van Niekerk (45) vindt dit allemaal maar hypocriet gepraat van Shell. Hoewel Van Niekerk zijn handen vol heeft aan zijn organisatie voor hondenwelzijn, maakt hij graag tijd vrij om te demonstreren. Zo kijkt hij tijdens het protest van afgelopen zondag nabij het kustplaatsje Port Edward instemmend naar de tekst ‘Geen olie!’ die metersgroot in het zand staat geschreven.

Wat Van Niekerk vooral steekt, is dat Shell bij Zuid-Afrika naar fossiele grondstoffen zoekt terwijl het bedrijf duizenden kilometers verderop, thuis in Europa, de mond vol heeft van klimaatbewustzijn en een transitie naar groene energie, een transitie waarvan het belang vorige maand ook nog eens onderstreept werd in Schotland, tijdens de mondiale klimaattop COP26. ‘Shell praat met een gespleten tong’, concludeert Van Niekerk, waarna hij op zijn blote voeten driftig weg probeert te benen door het rulle zand.

Activisten van de Amadiba Crisis Committee lopen een duin af voor een demonstratie op het strand van Wildkust.  Beeld Luca Sola
Activisten van de Amadiba Crisis Committee lopen een duin af voor een demonstratie op het strand van Wildkust.Beeld Luca Sola

Ongeveer een kilometer landinwaarts, op een hoge, met gras begroeide heuvel die uitzicht biedt op de witte schuimkoppen langs de kust, levert Nonhle Mbuthuma (45) niet alleen kritiek op Shell, maar ook op de Zuid-Afrikaanse regering. ‘Onze politici luisteren te weinig naar ons, ze drukken hun samenwerking met Shell gewoon door’, zo betoogt Mbuthuma naast enkele huisjes in pasteltinten van de Mpondo, zoals de inheemse bevolkingsgroep langs de Wildkust heet. ‘En dat terwijl de zee voor ons een spirituele betekenis heeft, de geesten van onze voorouders huizen daar’, zegt ze, wijzend naar de golven in de verte.

Moed put Mbuthuma uit haar al meer dan vijftien jaar durende verzet tegen een Australisch bedrijf dat bij haar in de omgeving een titaniummijn wil bouwen. Mbuthuma is een van de gangmakers achter de protestacties en slepende rechtszaken waarmee de mijnbouwers nog altijd buiten de deur worden gehouden. Geeft de rechter volgende week opnieuw toestemming aan Shell om toch aan de slag te gaan, dan gaat Muthumba gewoon door met protesteren. ‘Ik kan ons grondgebied niet opgeven. Als je de grond onder je voeten opgeeft, geef je álles op.’

EERDERE RECHTSZAKEN TEGEN SHELL IN 2021

Januari Shell Nigeria wordt in hoger beroep veroordeeld tot het betalen van een schadevergoeding aan Nigeriaanse boeren wegens betrokkenheid van het olieconcern bij twee ernstige olielekkages. Volgens het gerechtshof in Den Haag heeft de Nigeriaanse tak van Shell niet onomstotelijk kunnen bewijzen dat twee grote olielekkages in de jaren nul het gevolg waren van sabotage. Ook heeft Shell Nigeria destijds niet adequaat gereageerd op de lekkages.

Maart Een Italiaanse rechter spreekt Shell en zijn Italiaanse branchegenoot Eni vrij van corruptie bij de aankoop van een Nigeriaans olieveld in 2011 voor omgerekend 1,3 miljard euro. Tegen onder meer oud-Shell-bestuurder Malcolm Brinded was ruim zeven jaar celstraf geëist in een van de grootste corruptiezaken in de olie-industrie. Ook Brinded wordt vrijgesproken.

Mei De rechtbank in Den Haag bepaalt dat Shell de uitstoot van CO2 komend decennium met 45 procent moet verminderen ten opzichte van 2019. De zaak was aangespannen door onder andere Milieudefensie en wordt gezien als een belangrijke stap in de strijd tegen klimaatverandering. Shell is tegen de uitspraak in beroep gegaan.

Augustus Shell betaalt in Nigeria een schadevergoeding van omgerekend ruim 95 miljoen euro aan gemeenschappen in het zuiden van het land vanwege olielekkages die daar in 1970 plaatsvonden. Volgens Shell gaat het om lekkages die zijn veroorzaakt tijdens de Nigeriaanse burgeroorlog van 1967 tot 1970.

Bard van de Weijer

Meer over