Profiel

Na een jeugd tussen de fossielen koos Richard Leakey onvoorwaardelijk voor het leven

Richard Leakey voor een stapel ivoren slagtanden die hij uit protest tegen de stroperij in de fik zal steken.  Beeld Getty Images
Richard Leakey voor een stapel ivoren slagtanden die hij uit protest tegen de stroperij in de fik zal steken.Beeld Getty Images

Keniaans paleoantropoloog en natuurconservator Richard Leakey was onverbiddelijk in zijn strijd tegen stroperij en klimaatverandering. Dit weekeinde overleed hij op 77-jarige leeftijd.

Wies de Gruijter

Paleoantropoloog, politicus, natuurconservator en museumdirecteur: Richard Leakey was het allemaal, en in elk van die posities wist hij dankzij zijn gedrevenheid en verbeeldingskracht belangrijk te worden. Zijn paleontologische vondsten leverden bewijs voor het bestaan van de vroege mens in Afrika en hij speelde een hoofdrol in de bescherming van wilde dieren in Kenia. Al was hij ook berucht: met zijn rücksichtsloze beleid om stroperij in de kiem te smoren, maakte hij veel vijanden.

Het zijn een boel succesvolle beroepen voor één leven. Zeker gezien de medische geschiedenis van Leakey. Als kind liep hij een schedelfractuur op na een val van zijn paard. Jaren later verloor hij na een crash in een al dan niet gesaboteerd vliegtuig zijn beide benen. Hij had huidkanker en onderging twee niertransplantaties en een levertransplantatie. Een coronabesmetting boven op zijn emfyseem deed zijn longinhoud krimpen naar 20 procent.

Ook dat hield hem niet aan bed gekluisterd. In september reisde hij in zijn rolstoel met een zuurstoftank achterop nog naar Nederland. Hij had een afspraak met het Leidse Naturalis over hun gezamenlijke project: Ngaren, een toekomstig museum over de evolutie van de mens in Nairobi. De Volkskrant sprak hem toen over zijn plannen. Hij oogde broos, maar was vastbesloten om de wereld te overtuigen van de ramp die ons door onze eigen arrogantie boven het hoofd hangt: klimaatverandering.

Dit weekend overleed Leakey toch, op 77-jarige leeftijd. De oorzaak van zijn dood is nog onbekend. In een verklaring zegt de Keniaanse president Uhuru Kenyatta met diepe bedroefdheid het slechte nieuws ontvangen te hebben. Op Twitter uitte ook prins William zijn verdriet: ‘Hij was een inspirerende en moedige natuurbeschermer en ik was bevoorrecht om hem te mogen ontmoeten’, schrijft hij. ‘Hij transformeerde de Kenya Wildlife Service en deed heldhaftige pogingen om de stroperij van olifanten te stoppen. De natuurbescherming heeft een ware visionair verloren.’

Turkana Boy

Richard Leakey werd op 19 december 1944 geboren in de Keniaanse hoofdstad Nairobi als kleinzoon van Britse missionarissen en zoon van het beroemde paleontologenkoppel Mary en Louis Leakey. De vondsten van het stel droegen in grote mate bij aan de kennis van de vroege evolutie. In eerste instantie zette Richard Leakey zich af tegen het vak van zijn ouders; hij was kortstondig ondernemer, leidde een tijdje safari’s, maar zwichtte uiteindelijk toch voor de fossielen.

Richard Leakey. Beeld Gamma-Rapho via Getty
Richard Leakey.Beeld Gamma-Rapho via Getty

Ook Richard was de Leakey Luck beschoren. Aan de oever van het Turkanameer in Kenia vond hij samen met zijn een team een bijna compleet skelet van een homo ergaster, een menssoort die op de homo erectus lijkt en 1,9- tot 1,4 miljoen jaar geleden leefde. Turkana boy, waarschijnlijk ooit een jongen van een jaar of 10, is tot op de dag van vandaag het meest complete skelet van een vroege mensachtige dat ooit gevonden is.

Roekeloos en strijdlustig

Op zijn 25ste maakte Leakey zijn derde carrièreswitch. Hij werd hoofd van The National Museum of Kenya. ‘Ze waren gek om zo’n jonkie zo’n baan te geven’, zei hij ooit. Toch slaagde hij erin om het museum tot een onderzoeksinstituut van wereldniveau te tillen.

Na 22 jaar als museumdirecteur werd Leakey door de toenmalige Keniaanse president Daniel Arap Moi benoemd tot voorzitter van Kenya Wildlife Service (KWS). Hij zette zijn aanstelling dramatisch kracht bij door twaalf ton ivoren slagtanden in de fik te steken, waar hij lof voor oogstte, maar ook kritiek. Leakey zette zich in voor de olifanten in Kenia door keihard actie te voeren tegen stropers en corruptie. Naar verluidt gaf hij rangers toestemming om stropers dood te schieten. Roekeloos en strijdlustig, noemt National Geographic hem.

Zijn werkwijze leverde hem een ‘enorme schare aan vijanden en een enorme schare aan bewonderaars op’ aldus Edwin van Huis, directeur van Naturalis. Nog steeds gaat het gerucht dat tegenstanders van zijn harde natuurbeleid het vliegtuigje saboteerden waarmee hij in 1993 neerstortte, al is daar nooit duidelijkheid over gekomen. In de jaren daarop bekleedde Leakey nog een paar overheidsfuncties: hij stond een tijd aan het roer van zijn eigen politieke partij en keerde in 2015 voor een paar jaar terug in het bestuur van de KWS.

Museum als kathedraal van de evolutieleer

Het laatste deel van zijn leven legde hij toe aan de bouw van Ngaren. En dat moest méér worden dan ‘gewoon een zoveelste museum’, Leakey had naar eigen zeggen een gruwelijke hekel gekregen aan museumbezoekjes. Ngaren dient een groter doel: met het museum wilde Leakey Afrika overtuigen van de ernst van klimaatverandering en mensen laten inzien dat het klimaat niet verandert omdat God boos is, maar omdat de mens niet goed voor de planeet zorgt.

Hij wilde de wereld bewust maken van het feit dat wij één mensheid zijn, waarvoor ook uitsterving dreigt als we de klimaatverandering geen halt toe roepen. Ngaren moest een museum worden met het aanzien van een kathedraal en de boodschap moet met godsdienstige verve worden uitdragen. Een opmerkelijke analogie voor een man met een grote afkeer van religie. Maar nood breekt wet.

3x Richard Leakey

1. Richard Leakey had nog een baan: wijnboer. In zijn huis in de Grote Riftvallei, buiten Nairobi, verbouwde hij zijn eigen chardonnay en pinot noir.

2. Leakey kwam op het idee om de stapel ivoor te verbranden dankzij Brigitte Bardot. De actrice, zangeres en dierenactivist verbrandde tijdens een protest in de jaren zeventig al haar bontjassen.

3. Ngaren, de naam van het museum dat Leakey samen met Naturalis wilde bouwen, betekent ‘het begin’. De plannen voor het museum zijn af en de bouw kan volgend jaar van start gaan.

Meer over