100 jaar de Volkskrant

Na een dag waren we van de schrik over de Russische atoombom bekomen

Voorpagina van de Volkskrant van 24 september 1949. Beeld .
Voorpagina van de Volkskrant van 24 september 1949.Beeld .

Onze correspondent in Washington liet alles na om bij de lezers ongerustheid weg te nemen over het nieuws waarmee hij de Volkskrant van zaterdag 24 september 1949 opende: een ‘atoom-ontploffing’, ergens in de Sovjet-Unie, rechtvaardigde de vrees dat de Russen het Amerikaanse nucleaire monopolie hadden doorbroken. En dat was erg, daarover liet hij geen misverstand bestaan. ‘De opwinding had nauwelijks groter kunnen zijn indien de atoombom op de Verenigde Staten was geworpen. (…) Het bericht is door de Amerikanen ontvangen met iets van de plechtige ernst uit de eerste dagen van de Tweede Wereldoorlog.’

Alsof de toon daarmee niet al voldoende was gezet, riep de redactie de duistere rede in herinnering waarmee de Britse oppositieleider Winston Churchill een jaar eerder had gewaarschuwd voor de gevolgen van de toestand die nu metterdaad was ingetreden. De Russen zullen met een eigen atoomwapen niet de vrede willen dienen, had Churchill gezegd. ‘De veertien mannen in het Kremlin, die over bijna 300 millioen mensen regeren met een willekeur die geen tsaar sedert Iwan de Verschrikkelijke heeft aan de dag gelegd, vrezen de vriendschap van een beschaafde wereld. De Westelijke mogendheden zullen waarschijnlijk eerder tot een blijvende overeenkomst zonder bloedvergieten komen als zij hun eisen formuleren vóór de Russen over de atoombom beschikken.’ Maar daarvoor was het nu dus te laat. Dat was, vermoedelijk, de boodschap die de Volkskrant met het citeren van de Britse oorlogsleider heeft willen geven.

Na het weekend, waarin de redactie het nieuws had kunnen laten bezinken, temperde ze haar eigen alarmisme weer enigszins. Zo verkocht ze het feit dat de Amerikaanse president Harry Truman het nieuws over de Russische atoombom zelf wereldkundig had gemaakt als een meesterlijke pr-zet: hiermee behoedde hij de wereld voor de ‘sensationele aankondiging’ die de Russen ongetwijfeld in gedachten hadden. ‘Niet alleen heeft de prompte bekendmaking van Truman de Sovjet-Unie beroofd van het voordeel van de eerste klap, maar zij heeft het politieke prestige van president Truman op welkome wijze versterkt.’ Als de Russen inderdaad over een atoombom zouden beschikken – zij zelf deden er vooralsnog het zwijgen over toe – zou dat niets afdoen aan de Amerikaanse voorsprong in de nucleaire bewapening, voegde de redactie daar ter geruststelling aan toe.

Charles de Gaulle, de Franse oorlogsleider die in de politieke luwte hongerde naar macht, dacht daar anders over. Nu de Amerikanen de Sovjet-Unie als atoommacht naast zich moesten dulden, was ook het bestaansrecht van de (zojuist gestichte) Navo komen te vervallen, betoogde De Gaulle tijdens een rede in Bordeaux. ‘De wens van de generaal is dat Europa zich zelf organiseert en wel onder leiding van Frankrijk, dat daartoe door zijn ligging en historie aangewezen is. En hij stelde voor een referendum te houden onder alle vrije Europeanen, de Duitsers niet uitgesloten.’ Het waren denkbeelden, schreef de Volkskrant, van een wrokkige man die niet was vergeten dat de Amerikanen tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn politieke kwaliteiten hadden miskend. ‘Twijfel niet aan mij’, sprak hij over de hoofden van zijn toehoorders tot president Truman.

In een wekelijkse serie kijken we terug op hoe de Volkskrant de afgelopen 100 jaar verslag deed van historische gebeurtenissen. Reageren? 100jaar@volkskrant.nl

Meer over