Na 60 jaar heeft Beatrix vandaag een dagje vrij

Een nieuwe generatie, een nieuw begin. En dus blijft voormalig koningin Beatrix weg op de eerste Koningsdag-nieuwe-stijl, vandaag in Dordrecht. Een protocol voor Oranjes in ruste is er niet.

Voormalig Koningin Beatrix wordt omhelsd in Veenendaal. 30 april 2012 Beeld anp
Voormalig Koningin Beatrix wordt omhelsd in Veenendaal. 30 april 2012Beeld anp

Nee, er is geen Handboek Oude Koningin. Hoe doe je dat dan, voormalig staatshoofd zijn? In elk geval door niet meer te verschijnen op de nationale feestdag. Juliana bleef weg op Koninginnedag in 1981, het eerste jaar na haar aftreden. Beatrix doet het vandaag, wegblijven, op de eerste Koninginnedag-nieuwe-stijl: Koningsdag in Dordrecht.

Voor het eerst sinds haar jeugdjaren - toen nog op het bordes van paleis Soestdijk - is zij er niet bij. Al tijdens het eerste defilé, in 1949, gaf ze acte de présence, als 11-jarige. In een kekke bontjas, met haar ouders en zus Irene. Duizenden mensen kwamen met bloemen voorbij. Het duurde zo lang, dat ze er op zeker moment maar bij ging zitten.

Haperingen

Na meer dan zestig jaar heeft Beatrix (77) net als bijna heel Nederland vrij. Wel waren er enkele haperingen: in 1971 ging het defilé niet door omdat haar oma, de moeder van prins Bernhard, was overleden en in 2001 werd de viering van Koninginnedag in Meppel en Hoogeveen geannuleerd vanwege de mond- en klauwzeercrisis.

Al is ze afwezig, weg is Beatrix niet. Zelf zei ze in de toespraak waarin ze op 31 januari 2013 haar abdicatie bekend maakte, dat haar terugtreden niet een afscheid betekende. 'Ik hoop dat ik velen van u nog dikwijls kan ontmoeten.' Daar heeft ze zich sindsdien, blijkens haar talrijke openbare optredens, aan gehouden.

(tekst loopt door onder de fotoreeks)

Het jaarlijkse defile ter gelegenheid van de verjaardag van koningin Juliana. Op het bordes Juliana, Beatrix, Bernhard, Marijke, Irene en Margriet. 30 april 1955. Beeld ANP
Het jaarlijkse defile ter gelegenheid van de verjaardag van koningin Juliana. Op het bordes Juliana, Beatrix, Bernhard, Marijke, Irene en Margriet. 30 april 1955.Beeld ANP
Willem Alexander, Voormalig koningin Beatrix en Constantijn tijdens Koninginnedag in Harlingen. 30 april 1982. Beeld ANP
Willem Alexander, Voormalig koningin Beatrix en Constantijn tijdens Koninginnedag in Harlingen. 30 april 1982.Beeld ANP
De kus van Amsterdam. 30 april 1988. Beeld George Verberne / HH
De kus van Amsterdam. 30 april 1988.Beeld George Verberne / HH

Nieuw fenomeen

Maar hoe doe je dat verder, 'de oude koningin' zijn? Het is een betrekkelijk nieuw fenomeen. In de negentiende eeuw werd er nog niet afgetreden. Willem I deed het in 1840, vanwege het voornemen tot een omstreden huwelijk, maar het was niet gebruikelijk en grondwettelijk niet geregeld. Vorsten stierven in het ambt. Er waren dus ook geen nadagen.

Wilhelmina abdiceerde in 1948. De Grondwet van 1887 had retireren mogelijk gemaakt. Ze was toen 68 en overleed in 1962 - zij had nog een naleven van 14 jaar. Zij werd de eerste 'oude koningin', liefkozend en met eerbied bedoeld. Met een knipoog noemde Cees Fasseur het eerste deel van zijn Wilhelmina-biografie De jonge koningin. Van de term koningin-moeder, bij de Britten in gebruik, moest Wilhelmina niets hebben, schrijft Fasseur. 'Er kon maar één grondwettelijke koningin zijn en dat was haar dochter.' Wilhelmina trok zich rigoureus terug uit het openbare leven. Behoudens haar vele reizen verbleef ze op Het Loo. Zij had de naoorlogse jaren van haar koningschap als corvee gezien. Ze richtte zich op 'het hogere'. Fasseur omschrijft haar late jaren als 'één grote kruistocht voor de verspreiding van het geloof in Christus'. Zelfs haar memoires, Eenzaam maar niet alleen, moeten in deze context worden gelezen.

(tekst loopt door onder de fotoreeks)

De oranjebitter die bij het traditonele 'zonschieten' wordt gedronken is echt bitter, blijkens de reactie van voormalig koningin Beatrix. 30 april 1993 Beeld ANP
De oranjebitter die bij het traditonele 'zonschieten' wordt gedronken is echt bitter, blijkens de reactie van voormalig koningin Beatrix. 30 april 1993Beeld ANP
Voormalig koningin Beatrix op bezoek in Katwijk. 30 april 2000 Beeld Benelux Press
Voormalig koningin Beatrix op bezoek in Katwijk. 30 april 2000Beeld Benelux Press
Voormalig koningin Beatrix wordt door een jonge inwoner van Zutphen verwelkomd. 30 april 1998 Beeld anp
Voormalig koningin Beatrix wordt door een jonge inwoner van Zutphen verwelkomd. 30 april 1998Beeld anp

Vriendinnenclub

Juliana trad in 1980 af, op 71-jarige leeftijd, en stierf in 2004 - ze was nog 24 jaar de oude koningin. In hun monografie Vorstin naast de rode loper (1980) schrijven Dra Schenk en Magdaleen van Herk 'dat Juliana geen precedent wilde scheppen met een aftreden op 70-jarige leeftijd, alsof dat net als bij hoogleraren en leden van de rechterlijke macht de uiterste grens zou zijn voor het functioneren als staatshoofd'.

Door haar afnemende gezondheid was Juliana sinds de jaren negentig uit beeld. In haar onderzoek voor een nog te verschijnen biografie over Juliana is sociologe Jolande Withuis gestuit op een opmerkelijk feit: 'We weten dat Juliana het toneelspelen weer oppakte, maar ze ging ook veel meer tijd besteden aan haar vriendinnenclub, een groep van ongeveer twintig vrouwen die eens in de drie weken bij elkaar kwam.' Beatrix bleef aan tot haar 75ste. Ze is verhuisd naar kasteel Drakensteyn, maar heeft zich niet teruggetrokken. Willem-Alexander heeft binnen zijn hofhouding een 'persoonlijk assistent' aangesteld voor zijn moeder. Beatrix is ook nog steevast op maandag op paleis Noordeinde bij de wekelijkse secretarievergadering, de bijeenkomst van Willem-Alexander, Máxima en de ambtelijke staf waar de agenda wordt besproken. Welke uitnodigingen worden aangenomen, welke afgeslagen, wie treedt waar op?

(tekst loopt door onder de fotoreeks)

Voormalig koningin Beatrix tijdens Koninginnedag in Rhenen. 30 april 2012 Beeld anp
Voormalig koningin Beatrix tijdens Koninginnedag in Rhenen. 30 april 2012Beeld anp
Voormalig koningin Beatrix bij het vertrek uit Makkum tijdens Koninginnedag 2008. 30 april 2008. Beeld ANP
Voormalig koningin Beatrix bij het vertrek uit Makkum tijdens Koninginnedag 2008. 30 april 2008.Beeld ANP
Voormalig koningin Beatrix loopt door de straten van Den Bosch en bekijkt de straatartiesten. 30 april 2007. Beeld anp
Voormalig koningin Beatrix loopt door de straten van Den Bosch en bekijkt de straatartiesten. 30 april 2007.Beeld anp

Afstand

'Dan kijkt de koning naar Beatrix en zegt: 'Ma, wil jij dat doen?', taxeert Hans van der Voet, RVD-directeur tot 1995. Hij maakte onder Beatrix veel secretarievergaderingen mee. Van der Voet herinnert zich dat Juliana stopte. 'Zij deed veel minder dan Beatrix nu. Prins Bernhard weer wel, die bleef actief.'

De jaarverslagen van het Koninklijk Huis vermelden over 2013 nog 43 openbare optredens van prinses Beatrix nadat zij afstand deed van de troon en 60 over heel 2014. Dit jaar lijkt de frequentie iets af te nemen: de teller stokt bij een tiental aangekondigde evenementen waarbij de oude koningin aanwezig is. Daar zitten wel reizen naar Curaçao en Noorwegen bij. 'Sinds haar aftreden doet ze het goed. Ze bemoeit zich niet zichtbaar met haar opvolgers', zegt Van der Voet. Kennelijk doet ze dat zelfs zo goed dat in een recente enquête van RTL 72 procent van de ondervraagden zei 'Beatrix niet te missen'.

(tekst loopt door onder de fotoreeks)

Voormalig koningin Beatrix en prins Claus staan op het punt om per helikopter naar Oud-Beijerland te vertrekken voor de verdere viering van Koninginnedag. 29 april 1989 Beeld anp
Voormalig koningin Beatrix en prins Claus staan op het punt om per helikopter naar Oud-Beijerland te vertrekken voor de verdere viering van Koninginnedag. 29 april 1989Beeld anp
Voormalig koningin Beatrix betreedt met haar gezelschap het park voor het stadhuis van Breukelen. Enthousiast publiek heet haar welkom. 30 april 1987 Beeld anp
Voormalig koningin Beatrix betreedt met haar gezelschap het park voor het stadhuis van Breukelen. Enthousiast publiek heet haar welkom. 30 april 1987Beeld anp

5 mei

Dat ze thuisblijft op Koningsdag is de accentuering van de generatiewisseling in het Koninklijk Huis. Ook haar zus prinses Margriet en zwager Pieter van Vollenhoven houden het voor gezien vandaag. Bij die wisseling past dat de prinsessen Amalia (11), Alexia (9) en Ariane (8) meedoen aan een deel van het programma. Vorig jaar werd dat tevoren nog ontkend, nu is het openlijk aangekondigd.

Op 5 mei is Beatrix er wel bij, als in Amsterdam de zeventigste verjaardag van de Bevrijding wordt gevierd. Dat lijkt een logische afweging. De Tweede Wereldoorlog is nauw verbonden aan haar eigen levensgeschiedenis. En zoals Juliana in 1987 nog een eenmalig jubileumdefilé kreeg aangeboden, vanwege haar 50-jarig huwelijk met Bernhard, zal er ergens in de komende jaren ongetwijfeld een Koningsdag zijn met een verrassingsoptreden van de oude koningin Beatrix.

Meer over