nieuws

Mysterie ontrafeld: de laatste woorden van NSB-leider Anton Mussert, vlak voordat hij de kogel kreeg

De laatste woorden van NSB-leider Anton Mussert zouden staatsgeheim zijn. Tot vandaag, want 75 jaar na diens executie wegens landverraad, op 7 mei 1946, zouden ze eindelijk openbaar worden gemaakt. Maar wat blijkt: er zijn helemaal geen laatste woorden vastgelegd.

NSB-leider Anton Mussert in 1941. Beeld Getty
NSB-leider Anton Mussert in 1941.Beeld Getty

In een audiodocumentaire getiteld De laatste woorden van Anton Mussert , die op 19 mei bij Docs verschijnt, ontzenuwen twee journalisten deze merkwaardige mythe.

Een opmerkelijk zinnetje onderaan Musserts Wikipediapagina prikkelde de verbeelding van journalisten Djuna Kramer en Misha Melita: ‘Musserts laatste woorden zijn staatsgeheim en zullen 75 jaar na de executie openbaar worden gemaakt.’ ‘Iemands laatste woorden intrigeren’, vertelt Kramer, ‘alsof die ene zin de slotsom is van een stukje geschiedenis.’

Anton Mussert (1894-1946), richtte in 1931 de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) op. Als leider van deze fascistische partij collaboreerde hij in de oorlogsjaren 1940-1945 met de Duitse bezetter. Ook historici Edwin Klijn en Robin te Slaa, die twee vuistdikke boeken schreven over de NSB, verwachtten dat zijn laatste woorden in 2021 openbaar zouden worden.

Zoektocht

De twee journalisten begonnen hun zoektocht, maar een telefoontje naar het Nationaal Archief zorgde voor een ontgoocheling. Die laatste woorden van Mussert zijn er helemaal niet, zei een medewerker. Hoe is deze mythe dan de wereld in gekomen? Het is een potpourri van halve waarheden, blijkt uit het onderzoek van Kramer en Melita. De journalisten kregen daarbij hulp uit onverwachte hoek: twee Amsterdamse eindexamenleerlingen, Jeanny Wijdenes en Marte Kruijt, hadden een profielwerkstuk en documentaire over het onderwerp gemaakt.

Zo wisten de scholieren te vertellen dat televisieproducent Han Peekel, die een documentaire over Mussert heeft gemaakt, op de radio had gezegd dat er filmmateriaal van de executie bestond. Hij had dit bijna in handen gehad, totdat daar van hogerhand een stokje voor werd gestoken. Hij noemde ambtenaren bij het ministerie van Justitie als bron.

Maar het is zeer onwaarschijnlijk dat de executie van Mussert is gefilmd. Van andere oorlogsmisdadigers zijn wel laatste woorden opgetekend, zoals van de terdoodveroordeelden in Neurenberg. ‘Ook een mogelijke inspiratiebron voor de mythe’, zegt Kramer aan de telefoon.

Anonymus

Een van de redenen dat de mythe is overgenomen door media, historische websites en tijdschriften, is dat het sinds 2012 op Wikipedia stond, denkt Kramer. Het is door een anonieme gebruiker op de site gezet, ontdekte ze toen ze bij Wikipedia onder de motorkap ging kijken.

Daar kwamen wel meer vreemde ontdekkingen uit voort. ‘Zo is er iemand die herhaaldelijk probeerde ‘Hij aanvaardde zijn lot als een man’ bij de beschrijving van Musserts executie te zetten, en ook een keer ‘manmoedig’.’ Ook stond de bewering dat het staatsgeheim van Musserts laatste woorden in 2021 zouden worden onthuld, op De Dokwerker, een gedocumenteerd blog over de Tweede Wereldoorlog. Dat is wellicht een reden geweest voor de feitencheckers van Wikipedia om het te laten staan.

Kramer en Melita verwijderden het zinnetje na hun onderzoek van de website. Niemand heeft het teruggezet.

De zwager van Mussert, Willem Terpstra, was aanwezig bij de executie van de NSB-leider en heeft dat later beschreven. ‘Nu heb ik u niet eens de hand geschud’, zou Mussert tegen de aanwezige dominee hebben gezegd, toen hij al voor het vuurpeloton stond. Bevat het hagiografische verslag van Terpstra niet de laatste woorden? ‘Misschien’, zegt Kramer, ‘maar deze tekst is al bekend sinds de jaren vijftig. Er is in elk geval geen ander document dat 75 jaar lang in een kluis is opgeborgen.’

De laatste woorden van Mussert verschijnt 19/5 bij Docs, de podcast voor audiodocumentaires van de publieke omroep onder eindredactie van de NTR en VPRO.

Meer over