Weblog

Muziektips: de soundtrack van Afrika in de jaren zeventig

In de jaren zeventig, voor de doorbraak van Afrikaanse muziek in Europa, kon je op reis op het continent nog worden overweldigd door nooit eerder gehoorde klanken en ritmes. Dat overkwam Wim Bossema; hij geeft luistertips over wat hij toen hoorde.

Wim Bossema
Les Mangelepa, eind jaren zeventig. Beeld Les Mangelepa
Les Mangelepa, eind jaren zeventig.Beeld Les Mangelepa

Wat me op mijn eerste reis naar Afrika (Kenia en Tanzania) in 1975 het meest trof, was de soundtrack.

Overal klonk muziek die ik nooit eerder in Nederland had gehoord, in eettentjes langs de weg, in winkels, in bars, uit transistorradiootjes van mensen voor hun huis en van wandelaars, en bovenal uit de luidsprekers van piepkleine winkels met platen en cassettebandjes. Het meeste was Congolese/Zaïrese rumba, begreep ik.

Bij zo'n hokje kocht ik in Nairobi van een vrolijke jongen de lp 'Fela Ransome Kuti en The Africa 70: Shakara'. Dat was Nigeriaanse afrobeat, zei die.

Fela was populair onder Keniaanse jongeren omdat hij tekeerging tegen westerse arrogantie en multinationals, had Kagunda Kamau me verteld; we hadden elkaar ontmoet in een jeugdkamp voor Keniaanse en een paar Europese jongeren. Fela's tirade tegen ITT (International Thief Thief) stond niet op deze LP, maar wel het fameuze Lady, een sneer naar verwesterde Afrikaanse vrouwen.

De Nigeriaanse hoes toont Fela in een blauw onderbroekje omringd door jonge vrouwen met blote borsten, ze vormen de landkaart van Afrika en het getal 70. Of dat nu seksistisch was of juist een eerbetoon aan Afrikaanse tradities dan wel onderdeel van de mondiale popcultuur na de seksuele revolutie, daarover liepen de meningen sterk uiteen.

undefined


Eind jaren zeventig was Orchestre les Mangelepa de favoriet in Nairobi, een Zaïrese band (Congo heette van 1971 tot 1997 Zaïre) die in Kenia was neergestreken. Ik kocht een vuil exemplaar van het '1st anniversary album'. 'The riot continues...' staat erop, maar dat klinkt politieker dan de band was: het is vooral dansmuziek, die in de dancings eindeloos kon doorgaan.

Flinke orkesten had je toen veel in Oost-Afrika. Veel bedrijven hadden hun eigen band. In Dar es Salaam zag ik eens het orkest van de Urafiki Textile Mill in een kroeg met de naam The White House, niet ver van de universiteit. Er waren meer muzikanten dan instrumenten, maar dat gaf niets: de spelers gaven hun instrumenten door. Zo bleef de muziek uren non stop. Midden in een solo van de trompettist nam een collega het over, zonder een enkele hapering.


De Zaïrese bands lagen toen in Oost-Afrika overal op de draaitafels van de dancings: Franco, Papa Wemba en de lievelingsmuziek van Kagunda Kamau: Tabu Ley. Ik kocht de lp 'Tabu Ley Rochereau et l'orchestre afrisa' van het label 'African'. Tabu Ley had een zwoele, zachtaardige stem, die gevoeligheid gaf aan de opzwepende en erotiserende muziek en dans die de Zaïrese pop kenmerkte.


De West-Afrikaanse pop was veel minder te horen in het oosten. De Ghanese highlife klonk af en toe en ik hoorde op de Keniaanse radio ook orkesten met een heel andere klank en golvend ritme: dat waren orkesten uit Mali en Guiné-Conacry.

Ik vond (in Amsterdam) een lp van Balla et ses Balladins van het inmiddels fameuze Guinese label Syliphone. Het bewind van Sékou Touré betaalde en stimuleerde de orkesten en de politieke lofzang had soms een autoritair bijsmaakje, maar het treurlied voor Patrice Lumumba (de eerste president van Congo-Kinshasa, die werd vermoord) op deze plaat is diep ontroerend - 'oh, Patrice, Patrice...'


De vijfde tip komt in een heel ander genre. De eerste Afrikaanse muziek die ik hoorde, was wel in Nederland: in 1974 op de eerste Jazz Marathon in Groningen. Chris McGregor's Brotherhood of Breath uit Zuid-Afrika.

Een even overrompelend als hilarisch optreden met aanstekelijke thema's ontleend aan Zuid-Afrikaanse muziekstijlen als marabi, mbaqanga en kwela, die onnavolgbaar ontsporen in een orgie van free jazz. De hoofdrol werd opgeëist door de jonge trompettist Mongezi Feza, die aangeschoten rondtolde over het podium maar toch, zoals dat heet, de sterren van de hemel blies.
De lp waarop die sfeer is vastgelegd, vond ik in 'Live at Willisau' uit 1974. Helaas kan ik geen bewegend beeld vinden van zo'n optreden.

Meer over