Museum geeft Lissitzky terug op morele gronden

Het Ludwig Museum in Keulen heeft een doek van de kubist Marcoussis teruggegeven aan Jen Lissitzky, zoon van de vroegere eigenaresse van het doek....

Jen Lissitzky is opgetogen over de geste van het Ludwig Museum en heeft als tegengebaar een tekening van zijn vader, de Russische futurist El Lissitzky, geschonken. Hij hoopt dat de daad van het Keulse museum nagevolgd zal worden door het Lenbachhaus in München en de Fondation Beyerler in Basel. In München hangt een schilderij van Paul Klee en in Basel een doek van Vasily Kandinsky die beide aan Lissitzky's moeder toebehoorden.

Vlak na zijn emigratie vanuit de Sovjet-Unie naar het Westen, ongeveer tien jaar geleden, begon Lissitzky musea te benaderen met het verzoek om teruggave van familiebezittingen. Het Ludwig Museum wees zijn claim destijds zonder meer van de hand door te stellen dat het eigendomsrecht verjaard was. Een rechtszaak tegen het Lenbachhaus in München verloor hij.

Lissitzky's moeder was de Duitse galeriehoudster Sophie Küppers die in de jaren twintig met haar Russische man naar de Sovjet-Unie verhuisde. Zij liet kunstwerken in bruikleen achter bij het museum voor beeldende kunst in Hannover. Onder andere het doek van de Pools-Franse kubist Marcoussis werd in 1937 door de nazi's geconfisqueerd als een voorbeeld van 'ontaarde kunst'. Het werk kwam later in de handel en werd gekocht door een Duitse verzamelaar die het in 1950 aan het Keulse museum schonk. Dit museum heeft tot afgelopen zomer altijd volgehouden de rechtmatige eigenaar te zijn.

Maar toen veranderde de houding van het museum, onder invloed van het beleid van de Duitse minister van Cultuur M. Naumann en de nieuwe Keulse wethouder, M. Hüllenkremer. Zij zijn van mening dat eigenaren die hun kunstwerken zijn kwijtgeraakt als gevolg van de Tweede Wereldoorlog en/of de Koude Oorlog deze moeten terugkrijgen, ook al zijn hun rechten juridisch verjaard. In de Duitse en internationale museumwereld maakt men zich grote zorgen over het toenemend aantal gevallen waarin musea onder druk van de politiek kunstwerken afstaan.

Lissitzky kon zijn claim bewijzen doordat hij in het bezit is van een lijst van zijn moeder, waarop zij 13 kunstwerken opsomt die zij in bruikleen gaf aan het museum in Hannover. Behalve de Marcoussis staan hierop de schilderijen van Klee en Kandinsky vermeld. Waar de andere tien zich bevinden, is niet bekend.

Het Van Abbemuseum in Eindhoven bezit een grote collectie uit het familiebezit van de Lissitzky's die in de jaren twintig in Duitsland is achtergebleven en in de jaren zestig door de toenmalige museumdirecteur Jean Leering is verworven. Desgevraagd zegt Jen Lissitzky op die collectie geen claim te leggen 'bij gebrek aan bewijs'.

Meer over