Analyse

Moskou legt ook de laatste waakhond aan banden: kritische media worden monddood gemaakt

Ivan Safronov, oud-onderzoeksjournalist van zakenkrant Kommersant, vorig jaar juli tijdens een rechtszaak waarin hij terecht staat voor hoogverraad. Hij zit al ruim acht maanden vast.  Beeld AP
Ivan Safronov, oud-onderzoeksjournalist van zakenkrant Kommersant, vorig jaar juli tijdens een rechtszaak waarin hij terecht staat voor hoogverraad. Hij zit al ruim acht maanden vast.Beeld AP

In september kiest Rusland een nieuw parlement. De regering in Moskou lijkt al druk bezig met de ‘voorbereidingen’: de pers wordt aan banden gelegd.

Telkens als Ruslands betrouwbaarste nieuwssite leek te sneuvelen door een repressiegolf, bedacht Ivan Kolpakov een ontsnapping. Liet het Kremlin journalisten ontslaan via druk op de eigenaar, dan richtte Kolpakov een nieuwe site op met hoofdkantoor in buurland Letland. Verstopte de Moskouse politie drugs bij een van Kolpakovs sterredacteuren, dan bracht Kolpakov een protest opgang waar het Kremlin zo van schrok dat de redacteur werd vrijgelaten en de politie de drugsoperatie toegaf.

Maar na de nieuwste aanval van de autoriteiten ziet Kolpakov geen ontsnapping meer. ‘Voor het eerst in de geschiedenis hebben we geen actieplan’, schreef de 37-jarige hoofdredacteur maandag op de site van Meduza, een van de laatst overgebleven Russischtalige media die de macht controleren.

Afgelopen vrijdag bestempelde president Poetins regering Meduza als ‘buitenlands agent’ wegens inkomsten uit andere landen dan Rusland. Daarmee heeft het Kremlin een journalistiek bolwerk naar het randje van de afgrond geduwd.

Het stempel van buitenlands agent verplicht Meduza om boven alle nieuwsberichten in hoofdletters te vermelden dat het ‘functies van een buitenlands agent uitoefent’. Individuele redacteuren worden onderworpen aan verscherpt financieel toezicht, waarbij de kleinste onzorgvuldigheid kan leiden tot een gevangenisstraf. Het stempel schrikt bovendien adverteerders en gesprekspartners af, zo vreest de redactie.

‘Geen enkele mediaorganisatie dat opgezadeld zit met het label ‘buitenlands agent’, kan volwaardige journalistiek uitoefenen’, stelt Kolpakov. ‘Het is glashelder: het doel van de autoriteiten is om Meduza te vermoorden.’

Golf van huiszoekingen

De aanval op de site staat niet op zichzelf. Een halfjaar voor Ruslands parlementsverkiezingen houden ook journalisten op andere redacties hun adem in na een golf van huiszoekingen, arrestaties en strafzaken.

Journalisten van Meduza, radiozender Echo Moskvy en Dozjd, een tv-zender die enkel online uitzendt na verbanning op de kabel, werden dinsdag aangehouden wegens ‘deelname aan een illegale demonstratie’. Ze deden vorige woensdag week in gele pershesjes verslag van een demonstratie, waarbij Russen opriepen tot medische hulp voor de opgesloten oppositieleider Aleksej Navalny.

Eerder deze maand werd de woning van onderzoeksjournalist Roman Anin zeven uur lang doorzocht in verband met een artikel van Anin uit 2016 over Rosneft-baas Igor Setsjin, de machtigste oligarch van Rusland.

De politie dringt ook binnen bij kritische publicaties met een klein bereik, zoals bij het studententijdschrift Doxa. Vier redacteuren van het blad hangt drie jaar strafkolonie boven het hoofd, omdat ze studenten in een video wezen op hun demonstratierecht. ‘Aanzetten van minderjarigen tot deelname aan illegale protesten’, zo luidt de aanklacht. De vier redacteuren zitten met enkelbanden in huisarrest in afwachting van de zaak.

Russische oppositie

De druk op kritische media valt samen met de vervolging van de Russische oppositie. De anti-corruptieorganisatie en campagnekantoren van Aleksej Navalny mogen hun werk niet meer uitvoeren in afwachting van een vonnis dat donderdag wordt verwacht: dan beoordeelt een rechtbank of Navalny’s organisaties extremistisch zijn en dus verboden moeten worden. De oppositie denkt dat het Kremlin de repressie tegen politieke tegenstanders en kritische media opvoert om de parlementsverkiezingen van september te manipuleren – Poetins partij Verenigd Rusland is impopulairder dan ooit en verloor recentelijk tal van zetels op lokaal niveau.

Sommige auteurs van explosieve journalistieke publicaties verdwijnen zonder openbaar proces in de gevangenis. Ivan Safronov, oud-onderzoeksjournalist van zakenkrant Kommersant, zit al ruim acht maanden vast op verdenking van hoogverraad. De zaak vindt plaats achter gesloten deuren. Oud-collega’s vermoeden dat Safronov gestraft wordt voor zijn publicaties over ernstige ongelukken in het Russische leger.

De arrestaties gaan gepaard met nieuwe wetten die verslaggeving over de Russische oppositie beperken. Zo mogen media niet meer aankondigen waar en wanneer de oppositie demonstreert. Dat leidt tot gesprekken die beginnen met smeekbedes van interviewers aan geïnterviewden om niet te veel details te geven over het gespreksonderwerp: nieuwe oppositiedemonstraties. Een geïnterviewde oppositiepolitica, Ljoebov Sobol, hield zich bij radiozender Echo Moskvy aan die regel, maar werd maandag alsnog veroordeeld tot een boete van 300 duizend roebel (3.300 euro).

Verboden organisaties

Een andere nieuwe wet verplicht media om hun publiek attent te maken op de status van besproken organisaties. Zo moeten ruim 200 organisaties een buitenlands agent noemen. Als een rechtbank Navalny’s organisaties donderdag beoordeelt als extremistisch, dan moeten media stellen dat ze verslag doen van een verboden organisatie – een regel die nu toegepast wordt bij berichten over terroristische organisaties zoals Islamitische Staat.

Buitenlandse media blijven gevrijwaard van de druk op de persvrijheid. Wel zetten de Russische regering en staatszenders steeds vaker buitenlandse journalisten neer als verspreiders van nepnieuws over Rusland. Correspondenten worden bij demonstraties regelmatig aangehouden en enkele uren vastgehouden, ondanks het tonen van een persaccreditatie.

De enige verslaggevers in Rusland die zich geen zorgen maken, zijn medewerkers van Poetin-gezinde media.

Meer over