Morele veroordeling a priori

De aankondiging dat collega-columnist en ex-crimineel Willem Holleeder in het programma College Tour zou opdraven, leidde tot een opmerkelijk resultaat: nagenoeg alle opiniërende neuzen wezen dezelfde kant op. Maar de geestdrift waarmee men de morele verontwaardiging verwoordde, werd ruimschoots gecompenseerd door de grauwheid van het geboden perspectief. Die bleef opvallend vlak. En na afloop van de voorstelling bleek dat er van alle onheilstijdingen weinig terecht was gekomen. Het kwaad werd niet verheerlijkt, maar kritisch bevraagd. In plaats van grappen en grollen werd de kijker een blik gegund in de afgrond van Holleeders morele leegte. Tijd voor een terugblik en poging tot duiding van de duiders.

Voor de uitzending reageerde Trouw stekelig op de formulering waarmee de programmamakers de naam van de gast bekendmaakten. De NTR stelde vast dat Holleeder nationale bekendheid vergaard had, maar volgens de Trouw-commentator had deze man helemaal niets vergaard, slechts anderen afgeperst.

Dat was nu de typische reactie van een brompot die er niet aan wil dat het vergaren en verzilveren van aandachtskapitaal een wezenlijk onderdeel is van wat de socioloog Robert van Krieken celebrity society noemt. Het celebreren van de bekendheid heeft een belangrijke sociologische en identiteitsvormende functie, aldus Van Krieken. De toeschouwer toetst namelijk zijn particuliere waarden en verlangens aan die van beroemdheden als Paris Hilton of 'De Neus', maar doet dat in een relatief autonoom proces van acceptatie en afwijzing. Kortom: het publiek kiest zijn eigen rolmodellen, zowel in positieve als in negatieve zin. Hoe hoog het podium ook is waarop de held of schurk gehesen wordt, bewondering én beschimping liggen altijd op de loer.

Toen de programmamakers zich impliciet hierop beriepen door te stellen dat men niet alleen helden, maar ook een antiheld als beursfraudeur Nick Leeson had uitgenodigd, werd dit luchthartig ter zijde geschoven. Dat was immers geen moordenaar. Die constatering ging dus niet alleen voorbij aan de mogelijkheid van negatieve identificatie met slechteriken, maar negeerde bovendien het soort geweld dat mensen als Rijkman Groenink (eerder te gast bij College Tour) en Leeson uitoefenen. Met hun hang naar zelfverrijking en grootheidswaan ruïneerden zij twee banken en de levens van onnoemelijk veel mensen. Maar dat is een sluimerende en meer onzichtbare vorm van geweld, bij lange na niet zo spectaculair en opzichtig als de uit zelfverrijking en grootheidswaan voortgekomen misdaden van de Heinekenontvoerder.

Het optreden van twee dieven 'minus de moed om in te breken' (om met Multatuli te spreken), veroorzaakte destijds nauwelijks beroering. Nu echter verzandde men in een verzameling waardeoordelen a priori die de blik verduisterde en het zicht ontnam op de maatschappelijke betekenis van de hedendaagse celebritycultuur. Opinievormend Nederland projecteerde, een enkele uitzondering daargelaten, het morele onbehagen liever op de gastheren, in casu hoofdredacteur Carel Kuyl en presentator Twan Huys, en liet na de spiegel 180 graden te draaien en op de samenleving te richten.

Even leek NRC-columnist Bas Heijne de ban te doorbreken. Hij probeerde de discussie over ethiek te vermijden door zich af te vragen hoe zinvol de keuze voor Holleeder was. Dat leek een mooie aanzet tot een meer doorwrochte analyse, maar ook Heijne raakte verstrikt in de valkuil van het morele oordeel a priori. De mediageilheid van de media; dat was het probleem aldus Heijne. En met die morele kwalificatie denderde het circus verder.

Opinieleiders veranderden zomaar in opinielijders die naar eigen zeggen gedwongen werden om te kijken en het braakzakje binnen handbereik hielden. Anderen extrapoleerden - Dutroux of Robert M., wie volgde? - of trokken de journalistieke motieven van de makers in twijfel. Maar linksom of rechtsom, het slotakkoord van het opiniekoor klonk eenstemmig: het podium deugde niet en de verheerlijking van 'De Neus' zou onafwendbaar zijn.

Bas Heijne besloot zijn vonnis door te stellen dat de Nederlandse tv de hele dag over alles moraliseert, behalve over de eigen moraal. Nu de storm in het mediaglas is gaan liggen en - last but not least - de zelfreflectie uitblijft, zou ik als betrekkelijke nieuwkomer in de familie het volgende aan Heijne willen voorleggen: Nederlandse opiniemakers moraliseren de hele dag over alles, behalve over de eigen moraal?

Hans Schnitzler is filosoof

undefined

Meer over