analyse

‘Moordenaars’ Malcolm X na decennia vrijgepleit: politie moffelde bewijs weg

Malcolm X omstreeks 1965 in Temple No. 7 in Harlem, een markante plek van de zwarte moslimbeweging Nation of Islam waaraan hij leiding gaf. Beeld Getty Images
Malcolm X omstreeks 1965 in Temple No. 7 in Harlem, een markante plek van de zwarte moslimbeweging Nation of Islam waaraan hij leiding gaf.Beeld Getty Images

Twee zwarte Amerikanen die in de jaren zestig levenslang kregen voor de moord op burgerrechtenactivist Malcolm X zijn vrijgepleit. Een Netflix-serie gaf de aanzet. ‘Het is een van de flagrantste gerechtelijke dwalingen die ik ooit heb gezien.’

Jarl van der Ploeg

Decennialang waren hun namen verbonden aan een van de meest roemruchte moorden in de Amerikaanse geschiedenis. Donderdag is die geschiedenis formeel herschreven. Muhammad A. Aziz en Khalil Islam, twee van de drie mannen die in 1966 tot levenslang werden veroordeeld voor de moord op de zwarte Amerikaanse burgerrechtenactivist Malcolm X, zijn 55 jaar na dato gezuiverd van alle blaam.

De zaak, waarover al jarenlang serieuze twijfels bestaan en waarnaar talloze historici en journalisten onderzoek deden, werd begin vorig jaar nieuw leven ingeblazen door de Netflix-documentaire Who Killed Malcolm X. In die serie kwam een theorie naar voren die stelde dat twee van de drie veroordeelde mannen onschuldig waren, terwijl enkele van de echte moordenaars juist waren ontsnapt.

Die theorie klopt grotendeels, zo blijkt 22 maanden later. Sterker nog: donderdag gaf het Openbaar Ministerie van Manhattan toe dat er ernstige fouten zijn gemaakt tijdens het proces. De veroordeling is mede tot stand gekomen doordat de FBI en de politie van New York in de jaren zestig belangrijk bewijs hebben achtergehouden. ‘Deze mannen hebben niet de gerechtigheid gekregen die ze verdienden’, aldus officier van justitie Cyrus Vance jr. tegen The New York Times.

Inspiratiebron

Gedurende de roerige en bloedige jaren zestig was Malcolm X, naast Martin Luther King, een van de belangrijkste pleitbezorgers van gelijke rechten voor zwarte Amerikanen. Waar King vooral geweldloos verzet predikte, zei de veel radicalere X juist dat ‘elk noodzakelijk middel’ geoorloofd was om zwarte burgers te verdedigen. Mede door die harde opstelling was X vorig jaar een van de belangrijkste inspiratiebronnen voor de activisten van Black Lives Matter.

Waarom X precies werd vermoord, is altijd onderwerp van debat gebleven. Op 21 februari 1965, vlak nadat X was begonnen aan een toespraak in de Audubon Ballroom in New York, liepen drie gewapende mannen op hem af die hem in koelen bloede executeerden. In de zaal zaten onder anderen zijn zwangere vrouw en drie van zijn dochters.

Muhammad Aziz (links) in 1965 bij zijn arrestatie. Pas nu (hij is inmiddels 83) is hij van alle blaam gezuiverd.  Beeld AP
Muhammad Aziz (links) in 1965 bij zijn arrestatie. Pas nu (hij is inmiddels 83) is hij van alle blaam gezuiverd.Beeld AP

Een van de drie schutters, Mujahid Abdul Halim, werd ter plekke gearresteerd, maar de overige twee daders wisten te ontkomen. Hoewel Aziz en Islam zeiden nooit op de plaats delict aanwezig te zijn geweest – hun alibi werd bevestigd door meerdere vrienden en familieleden – werden ook zij een aantal dagen later gearresteerd en binnen een paar maanden tot levenslang veroordeeld. Dat gebeurde, zo blijkt nu, na een proces waarbij de waarheid nooit de hoogste prioriteit had.

Gerechtelijke dwaling

‘De moord op Malcolm X was een historische gebeurtenis die schreeuwde om een nauwkeurig onderzoek, maar die in plaats daarvan leidde tot een van de meest flagrante gerechtelijke dwalingen die ik ooit heb gezien’, aldus Barry Scheck, oprichter van The Innocence Project, een organisatie die al jarenlang probeert gevangenen vrij te krijgen die onterecht zijn veroordeeld.

Uit het onderzoek van officier van justitie Vance kwam onder meer naar voren dat de jury nooit werd ingelicht over de aanwezigheid van een aantal undercoveragenten tijdens van de moord. Hij bevestigde dat het alibi van in ieder geval Aziz klopte en concludeerde dat er vrijwel niets was gedaan met de verklaring van schutter Halim.

Khalil Islam (midden) wordt in 1965 als verdachte van de moord op Malcolm X weggeleid. Onterecht, blijkt pas nu. Islam overleed in 2009. Beeld AP
Khalil Islam (midden) wordt in 1965 als verdachte van de moord op Malcolm X weggeleid. Onterecht, blijkt pas nu. Islam overleed in 2009.Beeld AP

Halim heeft zijn betrokkenheid bij de moord altijd toegegeven, maar heeft ook altijd volgehouden dat Aziz en Islam onschuldig waren. In plaats daarvan wees hij William Bradley aan als een van zijn handlangers, een man die in 2018 overleed.

Hoewel het onderzoek werd bemoeilijkt doordat het gros van de betrokken agenten, getuigen, advocaten en verdachten uit de oorspronkelijke rechtszaak inmiddels overleden zijn, is het volgens Vance overduidelijk dat Aziz en Islam de moord niet hebben gepleegd. Zijn onderzoek liet zien ‘dat verschillende wetshandhavers in de loop van deze geschiedenis keer op keer verzuimd hebben hun verantwoordelijkheden na te komen’.

Pijnlijke ironie

Die conclusie legt een pijnlijke ironie van de geschiedenis bloot, namelijk dat de vermeende moordenaars van Malcolm X, een man die zijn leven lang streed voor gelijke behandeling van zwarte Amerikanen, het slachtoffer werden van een diepgeworteld racisme binnen het Amerikaanse rechtssysteem. Die hardnekkige vorm van discriminatie maakte het mogelijk dat twee zwarte moslimmannen werden veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf op basis van onvolledig onderzoek waarbij de politie moedwillig een aantal bewijzen wegmoffelde.

Islam werd in 1987 vervroegd vrijgelaten en overleed in 2009, ver voor zijn naam zou worden gezuiverd. De nu 83-jarige Aziz mocht de gevangenis in 1985 verlaten. Hij heeft nog niet gereageerd op het onderzoek van het OM, maar een van zijn advocaten liet alvast weten dat beide mannen tezamen 42 jaar in de gevangenis hebben gezeten, dat hun huwelijken zijn stukgelopen als gevolg van de veroordeling, net als de relatie met hun in totaal negen kinderen en dat de gevolgen van deze dwaling onmogelijk ongedaan kunnen worden gemaakt, simpelweg omdat die gevolgen ‘verschrikkelijk, martelend en gewetenloos’ waren.

Meer over