Mooi groen geneest beter

Een aangename omgeving bevordert herstel, denken de bouwmeesters van het nieuwe Erasmus. Het 'helende hospitaal' krijgt eenspersoonskamers en aangename prikkels voor oren, neus en ogen....

'Stel, je moet langdurig in het ziekenhuis liggen en je hebt dit uitzicht.' Ir. Stephan Versteege wijst naar een mistroostig veld van grauwe daken waar alleen schoorstenen en airco-kokers de aandacht trekken. Aan de einder verfraait de skyline van Rotterdam het blikveld uit het oude Dijkzigtziekenhuis nog een beetje en met wat geluk ligt de pati op een zaal met uitzicht op het centrum of de Euromast.

In de visie van Versteege, een van de managers Nieuwbouw bij de Directie Huisvesting van het Erasmus MC, kan het beter. In zijn plannen kunnen de zieken in het nieuw te bouwen beddenhuis uitkijken op atriums en groene daktuinen. Een grasdak? 'Nee, dat is te simpel', zegt hij. 'Er moeten tuinen komen, mogelijk met bomen, die toegankelijk zijn voor de pati.'

Dat groen in het hospitaal vrolijkt de betonnen omgeving niet alleen op, maar vormt een onderdeel van de filosofie van de 'helende ziekenhuizen'. Een ander element daarvan is de klimaatbeheersing, waarbij de pati zelf aan de knop van thermostaat en zonwering kan draaien. Ook ligt de zieke op een eenpersoonskamer, die de sfeer van thuis uitademt.

Het Erasmus MC dateert gedeeltelijk uit 1961 en geldt als het oudste, nietgerestaureerde academische ziekenhuis, waar, naast onderwijs en onderzoek, 11 duizend personeelsleden jaarlijks 35 duizend mensen opnemen en 500 duizend mensen poliklinisch behandelen.

Een meerdaags verblijf is geen pretje, erkent Versteege. Doeken bij de ramen weren de tocht. Dertig patien delen drie wc's en twee douches. De enkele beglazing in de stalen sponningen is niet in staat het toegenomen verkeerslawaai van de drukke 's-Gravendijkwal te dempen.

Dat moet beter kunnen. Maar hoe? Donderdag organiseert de faculteit Bouwkunde van de TU-Delft een congres over het helende hospitaal. Versteege ontvouwt dan de contouren van de nieuwbouw van het Erasmus Medisch Centrum die in 2019 moet zijn voltooid.

Het congres is geen ontmoetingsplek voor gebedsgenezers of antroposofische architecten. Alle ideeover het gezondmakende ziekenhuis moeten zo veel mogelijk een bewezen wetenschappelijke grondslag hebben. Evidence based design staat in de uitnodiging die is verstuurd naar architecten, medici en ingenieurs.

Overtuigende bewijzen dat een gezond gebouw in een fraaie omgeving de pati sneller beter maakt, zijn er echter nog niet. Wel veel aanwijzingen en idee maar het vakgebied wordt snel volwassen. Congressen volgen elkaar in hoog tempo op.

De Technische Universiteit Eindhoven heeft de primeur van de eerste hoogleraar Bouw Gezondheidszorg. In deeltijd brengt prof. ir. Bas Molenaar studenten iets bij over gezonde ziekenhuizen. Hij werkt bij EGM-architecten, het bureau dat meewerkt aan de nieuwbouw van het Erasmus MC.

Elke adept van het gezonde ziekenhuis noemt de Amerikaan Roger Ulrich die in 1984 in Science een artikel schreef over de positieve invloed van de omgeving op herstel. Hij ontdekte dat 23 geopereerde patien in een ziekenhuis in Pennsylvania met uitzicht op groen zich beter voelden en minder sterke pijnstillers nodig hadden dan hun lotgenoten die uitkeken op een blinde muur.

Wat doet dat groen met de pati? 'De verklaring stamt uit de evolutie', zegt dr. Agnes van den Berg van onderzoeksinstituutAlterra in Wageningen. 'De menselijke hersenen zijn van oorsprong ingesteld op natuur. Groen vergt minder concentratie dan een stedelijke omgeving. Daardoor verloopt herstel van stress en mentale vermoeidheid in een natuurlijke omgeving sneller.'

Van den Berg, die ook op het congres spreekt, rept van onderzoek in een ziekenhuis waarbij patien na een hartoperatie een schilderij aan hun voeteneind kregen. 'De patien die abstracte BEELD ANDRTHIJSSEN kunst zagen, schopten het doek weg. De zieken die keken op een doek met natuurtaferelen, herstelden sneller dan mensen die noch 'groene' noch abstracte kunst kregen.'

Een paar groene oases zoals een atrium en een daktuin zetten volgens Van den Berg meer zoden aan de dijk, en dragen substantir bij dan op de valreep aangeschafte kunstwerken of palmen. 'Die kwijnen vaak weg. Frisse natuur, ook planten en bloemen in de kamer, werken louterend op de pati. Als dat om hygische redenen niet kan, schaf dan mooie grote affiches aan van bossen, beekjes of bollenvelden.'

Dat laatste is lekker goedkoop. Een park of een tuin van enige omvang, vragen immers om onderhoud. 'Dat klopt', beaamt Van den Berg. 'Keihard bewezen is het niet, maar deze kosten vergroten niet alleen het welbevinden van de pati, maar zorgen ook voor sneller herstel', zegt ze.

Niet alleen de ogen moeten worden verwend tijdens het onvrijwillig verblijf in het ziekenhuis. De oren, de neus en andere zintuigen moeten aangenaam worden geprikkeld. Geluidsoverlast moet weg, stank is uit den boze, de luchtbehandeling moet tiptop zijn. En dan komt ir. Atze Boerstra van Boerstra Binnenmilieu Advies te Rotterdam om de hoek kijken. Hij adviseert het ErasmusMC over de verwarming, lucht, geluid en licht.

Boerstra erkent dat er ook op zijn vakgebied over ziekenhuizen weinig wetenschappelijk bewijs is. Wat er is, komt voort uit de onrust over het 'Sick Building', een begrip dat in de jaren tachtig populair was. 'Veel ervaring is opgedaan met scholen en kantoren. Daaruit blijkt dat maatregelen voor een beter binnenklimaat van invloed zijn op werkprestaties en verzuim.'

Hij relativeert. Florence Nightingale wist al een beetje hoe het moest. 'Zij propte minder zieken bij elkaar en maakte de zalen minder bedompt. De ramen gingen open en er gingen minder soldaten dood.'

Simpel vertaald: Belangrijk voor een goed gebouw is dat de gebruikers zelf de temperatuur kunnen instellen en het raam kunnen openen, zegt Boerstra. 'Daar gaan we vanuit en dan blijkt ook hoe dit met mijn ideesamengaat dat iedereen op een eenpersoonskamer komt te liggen, anders kan het niet.'

De thermostaat is eenvoudig, het raam open is een ander verhaal. 'Het mag niet gaan tochten op de gang en bovendien wil je met de frisse lucht geen verkeersherrie binnenhalen. Maar we zijn nog in de ontwerpfase, waarin we de wensen inventariseren, zonder meteen aan een oplossing te denken.'

Om deze reden is Boerstra enthousiast over de plannen van het Erasmus. 'Vaak worden we bij een project betrokken als er al veel is geregeld. Dan kun je niet veel meer.'

Ook hij vergeet de ogen niet. 'Het uitzicht moet goed zijn, maar vaak ligt de pati op zijn rug en kijkt naar boven, in het TL-licht. Het Erasmus MC kiest voor indirecte verlichting, die mogelijk zelf te dimmen is, en door de pati kan worden aan-of uitgezet.'

Het begrip 'helend hospitaal' is overgewaaid uit de VS, maar daar beperkt de invulling zich tot uiterlijkheden als inrichting, kunstcollectie en kleurgebruik. De Rotterdammers zien het ruimer. 'Het uitgangspunt wordt de eenpersoonskamer. En verder gaat het ons om duurzaam bouwen, minder energiegebruik en waterefficiie', zegt Versteege van het Erasmus MC.

In de visie van de Rotterdammers ontwikkelt het helende hospitaal zich tot hotel met verzorging op maat, ontbijt tussen 8 en 10, ruimte voor een koelkastje, opklapbed voor familie en de mogelijkheid zelf te koken.

De maatkamer gaat ver. Versteege: 'De pati die graag wil uitkijken op een drukke verkeersweg waar af en toe twee auto's op elkaar knallen kan het krijgen, andere kamers bieden uitzicht op een stil groen parkje.'

Meer over