Moedwillige chaos

Blixa Bargeld, echte naam Christian Emmerich. Begeleider van Nick Cave. Voorman van Einstürzende Neubauten, krijs-en-beuk-band die na twintig jaar 'min of meer' ten einde is....

Door Fred de Vries

Blixa Bargeld houdt kantoor in een onopvallend pand aan de Berlijnse Potsdamer Strasse. Het kost moeite tussen de paar dozijn koperen naambordjes het zijne te vinden. Heel klein staat het er: 'Bargeld Entertainment'.

Het is zondagmiddag drie uur. Ik bel aan. Een jonge vrouw doet open. Ze gaat me voor naar een ruimte met donkerrode en zwarte muren en een zwarte tafel waarop twee glazen water staan. Drie spotjes geven licht. 'Hij komt zo.'

Enkele minuten later maakt Blixa zijn entree. Voor iemand die hoog op de lijst stond van 'rockers die 2000 niet halen' ziet hij er vrij goed uit. Driedelig grijs, zwart overhemd, sluik halflang haar, een wat pafferig gezicht, grauwe gelaatskleur, fles bier in de hand. 'So what are the questions?' Duits accent.

Blixa Bargeld: zanger en leider van Einstürzende Neubauten, gitarist bij Nick Cave's Bad Seeds, componist, schrijver, beeldend kunstenaar, self-made intellectueel, anarchist, bohémien, overlever van de jaren tachtig.

Tweeënhalf uur praten we. Over de meest uiteenlopende zaken, en over het einde van Einstürzende Neubauten. Want van Neubauten - ook al zijn er onlangs twee nieuwe cd's uitgebracht - resteert slechts het idee. Blixa: 'De instrumenten bestaan, de muzikanten eveneens. Maar we doen niets op het moment. Dus ik kan moeilijk zeggen dat we bestaan. Laat ik het zo zeggen: het is niet waarschijnlijk dat we ooit nog op een conventionele manier, via een platenmaatschappij, een cd zullen uitbrengen.'

Ende Neubauten? Min of meer. Blixa woont tegenwoordig in San Francisco waar hij samen met zijn vrouw, een Chinees-Amerikaanse computer-wizzard, werkt aan plannen voor een internetproject. Waarschijnlijk zullen de andere Neubauten-leden ook daarbij betrokken worden.

'Maar niet als rock-band. We ontwikkelen iets dat op een of andere manier revolutionair potentieel heeft. Of, iets minder zwaar: subversief potentieel. En omdat het nergens mee te vergelijken is, kan ik het nog moeilijk omschrijven. Het is in elk geval niet de bedoeling om zoals iedereen doet muziek via internet te verkopen. Je merkt het wel.'

De rek was eruit, de lol was eraf, zal bassist Alex Hacke een paar dagen later zeggen. 'De afgelopen tien jaar hebben we over bijna de hele wereld opgetreden. We hebben een niveau bereikt waar we nooit meer echt onder of boven zullen komen. We zullen nooit een hitsingle hebben, maar ook nooit in de vergetelheid raken. We hadden nog zeker tien jaar zo door kunnen gaan. Wir könnten, aber. . .'

Die laatste drie woorden komen uit Prolog, het openingsstuk van Haus der Lüge uit 1989. Blixa legt hierin als een punk-Mephisto een intentieverklaring af: afwijzen van de muziekindustrie, afwijzen van de verwachtingen van het publiek. Nooit voorspelbaar worden, altijd intensiteit nastreven. Experimenteren. 'Kein Bestandteil sein', nergens bij willen horen. Wir könnten, aber.

Zo is Einstürzende Neubauten nooit een pathetisch orkestje geworden dat voor nostalgische post-punks in leren jacks voor de zoveelste keer semi-klassiekers als Yü Gung en Seele Brennt afdraait. Binnen de marges van de muziekindustrie heeft de band een hoge graad van autonomie bereikt, met een eigen platenlabel en een eigen uitgeverij. Ze heeft zich constant vernieuwd, van de vertwijfelde beuk & krijs op Kollaps uit 1980 tot de georkestreerde melancholie van Silence is Sexy uit 2000.

Kerkhof

Blixa's echte naam is Christian Emmerich. Zijn vader was timmerman en heette Joseph. Zijn moeder is huisvrouw. Christians cv is kort: geboren in Berlijn in 1959, voortijdig schoolverlater, maoïst en uitkeringstrekker. Hij werkte op een kerkhof, in een fabriek, in een bioscoop en als barman. Als tiener was hij fan van Pink Floyd, maar vooral van Krautrock-bands als Neu!, Can en Kraftwerk en de jarenzeventig-radicalen Ton Steine Scherben, wier nummer Macht Kaputt was euch Kaputt macht bij iedere kraakactie werd meegebruld.

Bargeld: 'Die combinatie, dat was Neubauten voor mij. Duitse teksten, nadruk op de zang, maar ook het telepathische samenspel van Can, dat experimentele. Zulke muziek, maar met de houding en de sociale en politieke lading van Ton Steine Scherben.'

Eind jaren zeventig werd hij Blixa Bargeld. De voornaam kwam van een viltstift, de achternaam van de Duitse dadaïst Johannes Theodor Baargeld (1892-1927). Iggy Pop, die Blixa destijds ontmoette op een tentoonstelling in homocafé Anderes Ufer (Blixa's bijdrage was een wit laken met spermavlekken), associeerde de naam met waspoeder.

Zijn imago werd gevestigd toen hij de bioscoop Tali-Kino runde. Twee jaar lang draaide hij elke dag dezelfde film: The Rocky Horror Picture Show. 'In Tali heb ik Blixa ontmoet. Ik had gehoord dat alle punks daar samenkwamen', vertelt Alex Hacke. 'Al het geld dat Blixa en zijn partner in de bioscoop verdienden, gaven ze uit aan drugs. De distributeur zag nooit een cent.'

Dergelijke moedwillige chaos was typerend voor West-Berlijn eind jaren zeventig. Een eiland dat freaks en kunstenaars aantrok. Bowie, Pop en Reed lieten zich erdoor inspireren. Christiane F. introduceerde de tragiromantische junkie-chic en werd de vriendin van een piepjonge Alex Hacke. In club Risiko schonk barman Bargeld limonadeglazen vol wodka en vonden performances plaats met slachtafval en glas. Speed en coke, nooit meer slapen.

Het was ook de tijd van de 'Beweging van de 2e Juni', een Berlijns vervolg op de Rote Armee Faktion. De punks waren gefascineerd door de 'terroristen', niet zo zeer vanwege hun politiek ideeën, maar vanwege hun rebelse star-appeal in het zielloze na-oorlogse Duitsland.

Bankovervallen

'De Beweging van de 2e Juni werd de Negerzoenenbende genoemd, omdat ze bij bankovervallen altijd een negerzoen achterlieten', zegt Blixa. 'Ze waren anarchistisch waar de RAF meer communistisch was. Zij waren het zwart van de zwart-rode vlag. Maar ik voelde me niet geroepen me bij hen aan te sluiten. Ik was meer in hen geïnteresseerd als media-fenomeen en in de scheuren in de maatschappij die ze veroorzaakten. Voor mij persoonlijk was de kraakbeweging de belangrijkste politieke scene.'

Hij vertelt over de kraakpanden in de stukken niemandsland aan de West-kant van de Muur, die officieel onder Oost-gezag stonden, vrijplaatsen. 'Ruimte was essentieel. Je kunt nog zoveel tijd hebben, zonder ruimte ben je nergens.'

Het was in dit klimaat dat Blixa in 1980 samen met zijn ex-schoolmaat NU Unruh en twee vrouwelijke muzikanten Einstürzende Neubauten oprichtte. De naam kwam van een klasgenoot, die tijdens een les over aardbevingen als een mantra de woorden 'Ein-stür-zende-Neu-bau-ten' herhaalde.

De vrouwen vertrokken, Bargeld en Unruh zetten door. Neubauten evolueerde tot een vijfmansband van compromisloze dadapunks uit Hamburg en Berlijn, anti-muzikanten die met eigengemaakte instrumenten, hamers en boren de grenzen van de popmuziek verlegden. Hun eerste single Für den Untergang namen ze op in een soort kruipruimte onder een Berlijnse snelweg. Met hun debuut-lp Kollaps poogden ze onluisterbare muziek te maken.

Regels waren uit den boze. Daarom werd er nooit gerepeteerd en improviseerde Blixa zijn teksten op het toneel. Bij zijn solo-optredens Rede/Speech doet hij dat nog steeds. 'Op een gegeven moment krijg je natuurlijk een zekere routine. Ik had een geraamte van zinnen en maakte daar elke avond op het toneel een ander lichaam van.

'Het is als automatisch schrijven. Het is een gevaarlijke techniek. Want veel uit je onderbewustzijn wil eigenlijk niet naar buiten. Hoe meer je je best doet, hoe moeilijker het wordt. Ik kan me hele pijnlijke momenten herinneren tijdens de opnamen van Die Zeichnungen des Patienten O.T. waarbij ik werkelijk dacht dat ik mijn ziel verloren had, omdat ik steeds harder probeerde maar er niks meer kwam.

'Dan wend je je tot chemische hulpmiddelen, zodat je tong losser wordt en de woorden uit je hersenen dwarrelen. Dat werkt, een tijdje. Maar het onderbewustzijn is ook niet dom, en maakt het je nog moeilijker. Toen ben ik begonnen dingen op te schrijven, zodra ik de geest kreeg, om dat later samen te voegen.'

Beuk & krijs

Vanaf Halber Mensch uit 1985 begon het geluid van Neubauten iets te veranderen. De expressionistische beuk & krijs maakte langzaam plaats voor songs. Op Tabula Rasa uit 1993 valt voor het eerst de invloed van modern klassieke componisten op. De strijkers spelen in The Garden een glijdende melodielijn die vergelijkbaar is met Arvo Pärts Cantus in Memory for Benjamin Britten.

Bargeld is geen connaisseur van klassieke muziek, geeft hij grif toe. Hij vertrouwt op zijn intuïtie, op advies van vrienden, op zijn eigen nieuwsgierigheid. Op Pärt werd hij gewezen door het inmiddels oveRleden bandlid Roland Wolf. Bargeld raakte gefascineerd door Pärt, met name diens Perpetuum Mobile-periode met de basale harmonieën. 'Hij gebruikte datgene wat verboden is in de meeste klassieke muziek: tertsen, kwinten en octaven. Hele simpele stappen.

'Ja, je hoort het terug in onze muziek. Ik heb te weinig muziektheoretische kennis om iets anders te kunnen. Voor mij was de ontdekking van de octaaf de meest fascinerende muzikale ervaring. Dat was de vonk. En daarna de andere stappen, de kwint en de opdeling van een snaar in logische delen. Het is voor mij nog altijd een openbaring als ik weer iets meer te weten kom over harmonieën.'

Blixa werd omarmd door de 'serieuze' kunstwereld. Hij schreef een theaterstuk, componeerde muziek voor ballet, voor Faust, voor het radiohoorspel Hamletmaschine. Zijn uiterlijk paste zich aan, de hol-ogige speedfreak werd een drinkende dandy met hoed en cape.

Ook de teksten van Neubauten veranderden. Dadaïstische kreten als Sehnsucht ist die einzige Energie maakten plaats voor complexe woordstructuren, waarbij thema's als utopie, melancholie en liefde een steeds explicietere plaats kregen.

Daarmee plaatste Bargeld zichzelf in de traditie van de Duitse Romantiek. Het verlangen naar iets wat er niet is, een Utopia, een Nirgendheim, is een rode draad in het Neubauten-oeuvre. Bargeld: 'Het lied Sie eindigt met Ich bin daher zurückgekehrt wo nie zofur ich war. Dat zou je als die plek Nirgendheim kunnen zien. Sie is een heel politiek lied, vol metaforen over de Duitse geschiedenis. Het eindigt met een opwaartse beweging naar Utopia, maar stopt voor die plek is bereikt.'

Op de vraag of hij zelf ooit een glimp van Utopia heeft opgevangen, geeft hij geen antwoord. Hij is immers Blixa Bargeld, ongenaakbaar en charismatisch. Met veel zorg cultiveert hij zijn imago om, zoals hij ooit zei, 'te voorkomen dat de scheuren te groot worden, waardoor het hele firmament zou instorten'.

Heikel

Liefde blijkt eveneens een heikel onderwerp. 'Het houdt geen stand', mompelt Blixa. Hij ontkent dat de liefde een steeds prominentere plaats is gaan innemen in zijn teksten. 'Met mijn punkhouding duurde het natuurlijk even voor ik dat beroemde vijfletterwoord gebruikte. Maar het is er wel, op Kalte Sterne uit 1981 staan al twee liefdesliederen.'

Dat het vijfletterwoord in het late Neubauten-werk steeds frequenter wordt gebruikt, wijt hij aan de veranderde manier van componeren. 'Vroeger schreven we pieces en geen songs. Het liefdeslied is een schattige exercitie. Je moet een universum scheppen voor twee mensen die in het lied leven. Maar net als bij een sonnet gaat het daarbij in de eerste plaats om de vorm en pas dan om te inhoud.'

Hij werpt een blik op mijn blad met aantekeningen. Ziet een zin uit een interview met schrijfster Meggie Estep uit 1999. Ze vergeleek een Neubauten-concert met een 'dangerous love affair'. Hij loopt weg. Op de tape hoor je in de verte: 'A dangerous love affair. That's exactly what I had with her after the interview.'

Meer over