Moeder, o moeder

Ergens verstopt in Hongarije moet het Horus-archief te vinden zijn. Een collectie van meer dan tweehonderdduizend amateur-snapshots, bijeengebracht door filmmaker Sándor Kardos....

Los zijn de fotootjes alleen wat waard voor directe familieleden van de geportretteerden, te zamen geven ze een beeld van een al dan niet ver verleden. Kardos veegde ze op boeiende wijze bij elkaar, hing ze in galeries aan de muur, en drukte ze af in boeken en tijdschriften. De kiekjes, bedoeld voor de familiekring en vooral niet voor daarbuiten, gingen plotseling een tweede leven leiden. Critici bogen zich over de sociologische en kunstzinnige betekenis ervan, verzamelaars trokken hun portemonnee.

Amateurfoto's, en dan vaak nog de 'mislukte', zijn de laatste tijd geliefd bij fotoverzamelaars, die niet zelden zelf ook fotograaf van beroep zijn. Ze kunnen er uren naar turen en zich het hoofd breken over de vraag hoe ze zijn gemaakt. Konden ze zelf nog maar zo onbevangen, zo ongekunsteld fotograferen, verzuchten ze vaak.

Kathy Ryan, die het voorwoord schreef voor het fotoboek Our Mothers, struint op zondagmorgen in New York ook steevast de vlooienmarkten rond de 25ste Straat af, op zoek naar foto's van families die inmiddels al weer enkele generaties verder zijn - of helemaal verdwenen zijn, wie zal het zeggen. Ze laat de vingers door de kartonnen dozen lopen, waarin vaak het verstilde geheugen van dertig of veertig families bijeen is gezet.

Wat is er met die baby's gebeurd? Waar zijn die jonge mannen in uniform gebleven? Hoe lang geleden is dat stel getrouwd? Ooit heeft een liefhebbend familielid hen vereeuwigd, de foto's vervolgens lang gekoesterd. Maar dat is allemaal voorbij - de foto's liggen nu liefdeloos op de rommelmarkt.

Ryan vond ook veel foto's van vrouwen, van moeders met kinderen, en dat bracht haar samen met Viviane Esders op het idee een boek samen te stellen met foto's van moeders. De gedachte de anonieme foto's van de rommelmarkten te gebruiken, liet het tweetal echter - helaas - varen. Ze schreven vrouwelijke fotografen aan met het verzoek hún moeder op foto voor het boek aan te leveren. Esders maakte overigens ook al een soortgelijk boek, Looking for the Father, met vaderfoto's van mannelijke fotografen.

Die laatste categorie, schrijft ze, had minder moeite met het onderwerp dan de vrouwelijke fotografen. 'Ik kan mijn moeder niet fotograferen', vertelde een fotografe, 'het is te confronterend.' Er waren er meer die daar moeite mee hadden. 'Om iemand die me zo nabij staat, goed te fotograferen, heb ik jaren nodig.'

Our Mothers is toch een aardig boek geworden, maar door de keuze voor foto's van echte fotografen is de onbevangenheid van de kartonnen dozen van de vlooienmarkten ver te zoeken. 'Grote' namen deden mee aan het project: Martine Franck, Nan Goldin, Annie Leibovitz, Mary Ellen Mark, Inge Morath en oorlogsfotografe Christine Spengler. Voor sommigen was het de eerste keer dat ze hun eigen moeder fotografeerden; de meeste foto's zijn bovendien geposeerd. Een enkele keer gingen moeder en dochter gezamenlijk uit de kleren: 'Ik droomde als meisje altijd dat ik de borsten van mijn moeder had.'

Fotografe (en fotohistorica) Giselle Freund haalde geen camera te voorschijn om haar moeder te fotografen. Dat kon ook niet, want de moeder van de fotografe (zelf in 1908 geboren) is al vele jaren dood. Freund dook dus wél in haar schoenendozen en haalde een sfeervolle plaat uit 1911 te voorschijn. Het is een familiefoto, genomen aan een strand aan de Baltische kust. Stijve mannen staan op de achtergrond, glimlachende vrouwen hangen in een strandstoel. De fotografe zelf zit op de voorgrond, een peuter van tweeëneenhalf.

Er zijn meer moeders dood in dit boek. De van oorsprong Oekraïense fotografe Tana Hoban vond zelfs een foto uit 1909 waarop haar moeder als veertienjarig meisje in folkloristisch kostuum poseert. Françoise Janicot deed het op haar manier. Zij was niet in staat haar moeder te fotograferen, maar nam een oude pasfoto ter hand en ging het gezicht natekenen. Mary Ellen Mark heeft ook een schoenendoos: haar moeder, ook al vele jaren dood, zit op de rug van een struisvogel.

De veelbesproken Annie Leibovitz hield het ditmaal simpel en sober. De gevierde fotografe van onder meer Rolling Stone maakte een sfeervol portret van haar moeder in het park - samen met haar man, de vader van de fotografe, want die hoort er ook bij. De Nederlandse fotografe Marlo Broekmans droomde op de dag dat ze de tekst voor het boek schreef, dat haar moeder stierf. Maar, 'terwijl ik keek, bewoog haar voet'. Het bijgeleverde zwart-wit portret is sober en klassiek van toon, maar mist ook de ongekunsteldheid van de schoenendoos.

Rolf Bos

Viviane Esders (editor): Our Mothers - Portraits by 72 Women Photographers.

Stewart, Tabori & Chang, import Nilsson & Lamm; ¿ 64,75.

ISBN 1 55670 442 9.

Meer over