Moderne, populaire islamist die Voltaire heeft gelezen

De politieke islam in Turkije beleeft met de stichting van de AK-partij de zoveelste wedergeboorte. Maar dit keer staat een populaire politicus aan de wieg: Recep Tayyip Erdogan....

Eric Outshoorn

ZELFS VOLTAIRE kwam er dinsdag aan te pas bij de presentatie van de nieuwe partij AK in Ankara. Recep Tayyip Erdogan hield zijn tegenstanders Voltaires uitspraak 'Ik ben het wel niet eens met wat je zegt, maar ik zal tot het einde vechten om je het recht te geven het te zeggen', voor. Hij is niet van de straat, zoveel is duidelijk. Geen Turkse fundamentalist uit de karikaturen, maar een moderne, hervormingsgezinde politicus die toevallig een gelovige moslim is.

De 46-jarige Erdogan (spreek uit: Erdooan) heeft al een half politiek leven achter zich liggen, maar ziet zich sinds dinsdag gesteld voor de grootste klus: hoe krijg je een door het streng-seculiere establishment diep gewantrouwde beweging salonfähig?

De AK-partij, Adalet ve Kalkinma Partisi, voert als symbool een brandende lamp. AK staat in het Turks voor 'schoon' of 'wit'. De partij zegt op een transparante manier te willen opereren, de leiders zijn niet uit op eigen gewin, onderstreepte de populist Erdogan, suggererend dat veel andere Turkse politici dat wel zijn.

Tayyip Erdogan was begin jaren tachtig hoofd van de islamistische Welzijnspartij voor de provincie Istanbul. In 1986 kwam hij in het dagelijks bestuur en in 1994 werd hij gekozen tot burgemeester van Istanbul.

In Istanbul verrichtte hij goed werk. Zo werd onder zijn leiding de hopeloze bende bij de stadswaterleiding aangepakt, waardoor het overgrote deel van de stedelingen eindelijk beschikt over stromend water. Ook werd de welig tierende corruptie met redelijk succes bestreden.

Erdogan maakte zich ook populair doordat hij niet onmiddellijk vriendjes en partijgenoten op allerlei posten benoemde. Zijn ster was rijzende binnen de politieke islam en dat werd hem niet door iedereen in dank afgenomen. Conservatieve krachten binnen de Refahpartij, zoals oprichter Necmettin Erbakan en diens uitvoerder Recai Kutan, voelden het gewrik aan hun stoelen. Zij zullen niet helemaal ongelukkig zijn geweest toen Erdogan hard in aanvaring kwam met de Turkse machthebbers die evenmin erg blij met zijn onstuimig groeiende populariteit.

Een toespraak in 1997 met veel gespierde strofes uit een gedicht ging justitie te ver. Dat Erdogan nota bene de kemalistische poëet Zia Gökalp citeerde, daar zag justitie de humor niet van in: hij kreeg tien maanden cel wegens 'het aanzetten tot haat', plus een verbanning uit de politiek.

Die verbanning lijkt opgeheven nu het Constitutionele Hof de parlementariër Hasan Celal Guzel in zijn politieke rechten heeft hersteld. Deze was op grond van hetzelfde wetsartikel in de ban gedaan. Daarom wordt aangenomen dat ook Erdogan aan deze uitspraak rechten kan ontlenen, ofschoon dat nog niet zeker is.

Hij staat bijzonder kritisch tegenover degenen die de dienst uitmaken. 'Turkije is de weg kwijt, we hebben geen gezonde democratie', zei hij in een interview met de Volkskrant een paar jaar geleden. 'Ons land lijkt een democratische en seculiere staat, maar is dat niet. De machthebbers voeren de verantwoordelijkheden die daarmee gepaard gaan namelijk niet uit.'

Tayyip Erdogan is charismatisch en dat maakt hem zo gevaarlijk voor zijn tegenstanders. Sinds 28 februari 1997, de dag waarop de strijdkrachten openlijk de oorlog verklaarden aan de politieke islam en premier Erbakan tot aftreden dwongen, lijken de islamisten geïntimideerd en gespleten.

Het verdeel- en heersprincipe lijkt te werken: naast de hervormingsgezinde AK is er ook de conservatieve Saadet Partisi (de Gelukzaligheidspartij). Maar of de tegenstanders van Tayyip Erdogan tevreden achterover kunnen leunen, moet de komende jaren blijken. Wat hen alvast ongerust moet stemmen is de brede steun die Erdogan heeft bij de opkomende klasse van religieuze ondernemers uit Centraal-Anatolië.

Meer over