Mode en filosofie hebben veel met elkaar gemeen

Door Maarten en Frank Meester..

Maarten: Sarkozy vergiste zich door Yves Saint Laurent een ‘creatief genie’ te noemen. De man rommelde wat met kleding. Meer niet.

Frank: Als hij wat met begrippen had gerommeld, was hij een filosoof geweest en had je geen probleem gehad met het woord ‘genie’.

Maarten: Uiteraard niet. Filosofie duikt loodrecht de diepte in, terwijl de mode alleen zwemvesten ontwerpt: ze kan niet anders dan aan de oppervlakte blijven drijven. Mode richt zich op vernieuwing om de vernieuwing. De 18de-eeuwse Duitse denker Immanuel Kant wist het al: ‘Het is de nieuwheid die de mode geliefd maakt’. Hans-Georg Gadamer, ook een Duits filosoof maar dan uit de vorige eeuw, schrijft dat mode alleen gaat over dingen die net zo goed totaal anders hadden kunnen zijn. Waarom is de rok korter? Omdat hij eerst langer was.

Frank: Yves Saint Laurent heeft juist bewezen dat mode niet willekeurig is. Door mannelijke kleding, de smoking, in de damesgarderobe te introduceren, emancipeerde hij de vrouw. Hij was een revolutionair denker. Waar Karl Marx het had over ‘opium van het volk’, sprak Yves Saint Laurent van ‘Opium Pour Homme’. Hij kwam als laatste couturier nog echt met nieuwe mode, niet om de wereld verschillend te kleden, maar omdat hij inzag dat het erop aankwam haar te veranderen. Overigens zei hij zelf bescheiden: ‘Ik ben voor de revolutie, maar ik ben niet de revolutie’. Hij democratiseerde de mode met zijn Rive Gauche-collectie, die haute couture betaalbaar maakte voor de gewone vrouw.

Maarten: Terwijl hij dacht dat hij de mode democratiseerde, totaliseerde hij in werkelijkheid de massa. Hij verplichtte die zich te bekommeren om totaal willekeurige zaken als de modekleuren en de wijdte van de pijpen. Wie nadenkt, ziet in dat Laurent niet de wereld, maar slechts de mode wilde veranderen. Nou, wie de mode verandert, verandert niets want de mode verandert altijd al. Ik blijf erbij: oppervlakkige vernieuwing om de vernieuwing.

Frank: Dan nog zie ik weinig verschil tussen filosofie en mode. Waarom verschijnen er zoveel geschiedenissen van de filosofie? En waarom vinden we de geschiedenis van de natuurkunde een stuk minder interessant? Omdat de geschiedenis van de natuurkunde ook echt geschiedenis is. Zo heeft de 17de-eeuwse natuurwetenschap het artistotelische wereldbeeld van het onvolmaakte ondermaanse en de volmaakte hemelsferen definitief verdrongen. Maar in de filosofie behoort Aristoteles nog altijd tot de grootsten. Omwentelingen zoals die van Kant en Wittgenstein komen zelden tot stand doordat nieuwe denkers een voorgaande theorie weerleggen. Wel doordat mensen verveeld raken van de gevestigde filosofie. De filosoof en de couturier proberen beiden in de behoefte aan variatie te voorzien. De een met verrassende ideeën, de ander met verrassende kleren.

Maarten: De eerste filosoof die elk seizoen met een nieuwe collectie ideeën komt, moet nog opstaan.

Frank: Wittgenstein ging radicaal tegen zijn eigen denken in, zodat we van Wittgenstein-I en II spreken. Heidegger kwam met die Kehre. We hebben de vroege en de late Foucault. Nietzsche bracht vaak alweer een nieuwe lijn uit op het moment dat de oude nog niet eens in de winkels lag. Hij besefte zelf dat zijn publiek hem niet meer kon volgen en zei dat hij schreef voor de nieuwe mens, de ‘Europeaan van overmorgen’.

Maarten: Toch werken de meeste filosofen hun hele leven lang aan één collectie. Gelukkig, want de mode is vastgelopen in haar eigen principe van nieuwer, nieuwer, sneller, sneller. De Noorse filosoof Lars Svendsen noemt dat een ‘vervangingslogica’. Maar die logica heeft zichzelf klemgezet, want wat uit was, was al weer in en wat in was, was al weer uit. Daarom overheerst volgens Svendsen sinds een jaar of tien de ‘aanvullingslogica, waarbij alle trends opnieuw kunnen worden gebruikt en een nieuwe mode er nauwelijks meer op mikt al het vorige te vervangen’. De mode heeft zichzelf ingehaald en kan nu alleen nog maar recyclen.

Frank: En zo is het ook met de filosofie gegaan. Jean-Paul Sartre was de laatste echte filosoof. Hij deed nog een allerlaatste poging met een omvattend systeem de hele wereld te verklaren en te veranderen. Filosofen na hem hebben die pretentie opgegeven, ze kunnen niets nieuws meer bedenken. Zij zijn, zoals filosoof Bernard-Henri Lévy zegt, nu allemaal professoren in de filosofie die commentaar geven op het werk van anderen. Met deze aanvullingslogica liep de filosofie zelfs voor op de mode. In 1980 stierf met Jean-Paul Sartre de laatste echte filosoof, in 2008 met Yves Saint Laurent de laatste echte couturier.

Meer over