Mijntje in Leefbaar Holland

De vertrekkende opa Kok wordt uitgezwaaid vanuit de Meindert Tjoelkerhal in Almere. Lieveling van het Nederlandse volk is de vroegere zangeres Mijntje Westerhuis van partij Leefbaar Holland....

HET is vol in de Meindert Tjoelkerhal in Almere waar Leefbaar Holland zijn grote slotbijeenkomst houdt en zijn heldin, Mijntje Westerhuis, de vroegere zangeres van het Nederlandse lied, een staande ovatie geeft. Ze is eenvoudig gekleed, als het nieuwe poldermodel. Zal zij zorgen voor de doorbraak die Paul Rosenmöller vier jaar geleden net niet bewerkstelligde?

Niemand die het weet en zelfs het oude orakel De Hond houdt zich op de vlakte. Er is sinds het begin van het millennium te veel gebeurd en te weinig verwerkt. Mag Leefbaar Holland de slachtoffers van Tiel opeisen, de 21 arbeiders die werkend aan de Betuwelijn om het leven kwamen toen een klein tunneltje onder de Linge instortte?

Mijntje kan tijdens haar bevlogen toespraak niet nalaten het refrein te zingen van het lied van de Martelaren van Tiel, de ballade waarmee zij wekenlang de toptien beheerste.

Het is een emotioneel hoogtepunt van de druilerige middag. Maar mocht Leefbaar Holland het toch niet redden, dan kan Mijntje altijd weer gaan zingen, al dan niet gesponsord door Nationale Nederlanden. 'Maar is het zingen van zo'n smartlap nu echt de manier om de openbare ruimte op de agenda te plaatsen', hoor ik iemand zeggen met ouderwets keurige stem.

Het is een vraag die niet alleen bij ouderen opkomt. Want de vraag is: moet de politiek na al die jaren van rust en redelijkheid weer terug naar het gevoel? Of zal Leefbaar Holland alleen iets kunnen betekenen als de partij zich opstelt met traditionele Hollandse nuchterheid en realiteitszin?

Opnieuw wordt het achterhoedegevecht gestreden over de naam. 'Leefbaar Holland, waarom niet Leefbaar Nederland?' Holland klinkt, is het antwoord, speelser en minder begrensd dan Nederland. Bij Leefbaar Nederland ontstaan onwillekeurig onprettige, nationalistische gevoelens.

Een jong raadslid uit Oss vraagt het woord en zegt met lichte tongval: 'Wij zijn niet beter of slechter dan omringende landen, maar we hebben nu eenmaal onze eigenaardigheden, onze eigen geschiedenis en cultuur, zoals de Denen, de Ieren, de Fransen en de Duitsers. Waar is Sinterklaas de nationale feestdag? Het lied van de socialistische Internationale is verstomd, we mogen het toegeven. Wij als linkse partij moeten bouwen aan iets nieuws, waarbij wij met behoud van eigen ik onderdelen zijn van de globaliserende wereld. Dat onze grootouders na de Tweede Wereldoorlog nationalisme verfoeiden was begrijpelijk, maar naïef.'

Het beschadigen van de euro-automaten die nog steeds niet overal zijn geïnstalleerd, keurt Leefbaar Holland af. Nutteloos is ook de oproep om in guldens te blijven rekenen, maar, zo zegt de 25-jarige Antje Klamer: 'Wij moeten ons wel blijven realiseren dat het Nederlandse volk nooit om de euro heeft gevraagd. En dat D66, die partij die altijd voor meer democratie en referenda heeft gepleit, niet thuis gaf toen het ging om de euro. Nog altijd is de euro de tijdbom onder het bouwwerk dat Europa heet. De euro kwam niet voort uit de harten van de mensen.'

Een jong antropoloog vertelt een verhaal. De schijnwerpers glijden door de zaal en wanneer het licht hem raakt, staat hij op, alsof zijn optreden nauwkeurig in scène is gezet. De camera's zetten alles live op Internet. De antropoloog begint bijna aarzelend met 'I had a dream', waarop iemand roept 'yeah, yeah'. De droom gaat over een boerenzoon wiens land door Brussel werd weggesaneerd. Het is een vrij simpele jongen die niet begrijpt waarom hij niet meer boeren mag. Graag ging hij in zijn eentje wandelen over het land van zijn vader en zijn ooms en tantes. Op een dag ging hij naar Brussel en stak het Europees Parlement in brand.

De zaal zwijgt en Mijntje rijst waardig omhoog vanachter de tafel op het podium. Ze is kortaf: 'Een mooi verhaal, maar geen tweede Van der Lubbe. De geschiedenis mag zich niet herhalen. Zo maak je geen Leefbaar Holland.'

Het is stil, zoals het stil is voor de storm. Een daverend applaus breekt los.

Een voormalig hoofdredacteur zegt later tegen mij: 'Ik kan er mijn vinger niet opleggen.'

Het gaat hem beter af bij het milieu, de natuur en de nog altijd alles verstikkende files. Het is goede, degelijke kost, waarop al jaren gekauwd is. Natuur krijgt meer accent dan milieu, zoals bij het aparte agendapunt Schiphol opnieuw duidelijk wordt.

Maar dan blijkt hoe ook bij het bewaken van natuur en milieu de Amerikanisering toeslaat. Vier jaar geleden, in 1998, riep een oud-burgerrechtenactivist en later milieu-activist: 'Amerika is vol.' De stroom van nieuwkomers, de illegalen uit Mexico en andere arme Zuid-Amerikaanse landen bedreigden de natuur. Zij vestigden zich in ongerepte gebieden en vervuilden de lucht. Dat was nieuw. Verzet tegen de illegalen uit naam van de natuurbescherming. Een motie op de jaarvergadering van Sierra, verreweg de grootste natuurvereniging van Amerika, om hard op te treden tegen illegalen, werd op het nippertje verworpen, maar het onderwerp bleef op de agenda en wordt respectabel bij progressieve intellectuelen.

Leefbaar Holland worstelt met zijn geweten. Net voor het millennium schreef een Amsterdams hoogleraar en slapend lid van de PvdA, dat 'waar Amerika zijn natuur verdedigde, Europa zijn eigen cultureel erfgoed, zijn grote steden, moest bewaren'. De onberispelijke professor werd niet als Bolkestein in de jaren negentig weggehoond. Dat was voor de verwarde Nederlander de grootste schok. Niemand zei wat.

Wat gebeurt er, wat is er aan de hand?

Een maand na het verschijnen van dat hooggeleerde artikel liet Mijntje via Nova uitlekken dat de vader van haar dochtertje Fatima-Lourdes een Marokkaan is. Haar populariteit schoot omhoog. Iedereen kon weer politiek correct zijn. Wat een lief kind had die Mijn van ons?

De media-politicologen raakten niet uitgeschreven over Fatima-Lourdes als icoon van Leefbaar Holland. En hoe moest de gevestigde politiek daarmee omgaan? Indertijd had Wim Kok grote moeite om zijn afkeer van de jonge hond Paul Rosenmöller te overwinnen en met hem op de avond voor de verkiezingen in debat te gaan.

Nooit is bewezen of Kok er verstandig aan heeft gedaan om GroenLinks te elfder ure hoffelijk op het podium te hijsen. In ieder geval gaf hij daarmee toe dat het etiket 'extreem' te extreem was voor de knusse Hollandse omgangsvormen.

Koks opvolger als lijsttrekker, Job Cohen, de vernieuwende minister van Onderwijs, probeert wel met Mijntje de show te stelen. Zij zingt, Job speelt viool, maar Mijntje blijkt tot nu toe niet te vatten, alsof ze verkeert in de wereld van virtual reality.

Laat de PvdA maar zweten en zoeken naar wat ons bindt en uiteendrijft, zegt Leefbaar Holland, dat in regeren schijnbaar weinig zin heeft.

Toen Mijntje, net na de vorming van het tweede paarse kabinet, als Madonna uit het niets verrees, schreven de verbaasde commentatoren over haar frisse, a-politieke uitstraling. Maar zij was de vliegende keukenmeid, die op nieuwjaarsochtend al zou zijn uitgebrand.

Arnold Koper van de Volkskrant had als eerste door dat er meer aan de hand was. Hij begreep dat Mijntje veel ingewikkelder en paradoxaler in elkaar zat dan wij allemaal dachten.

Hij noemde Mijntje een raspolitica - en wel in een omgeving waar politiek een commodity was geworden -, een van de middelen om je product te verkopen. Was politiek in deze belevingswereld niet veranderd in zoiets als imago, handelsmerk, marketing, verbeelding? Was voor Mijntje en haar Leefbaar Holland het parlement wel het juiste forum? Als bewijs van dit gevaar bracht Postbus51 spotjes van de Tweede Kamer, als de vergaderplaats van de volksvertegenwoordigers. De voorzitter van de Tweede Kamer, Jeltje van Nieuwenhoven, kreeg toen haar vermaardheid als boegbeeld van de democratie.

In Almere wordt weer niet duidelijk of Mijntje in zal gaan op de uitnodiging om deel te nemen aan het lijsttrekkersdebat. Waarom zou ze? Moet zij zich dan ook meten met die andere vrouwen, Ank Bijleveld van het CDA en Annemarie Jorritsma, die de VVD weer tot een gewone partij heeft gemaakt?

Die anderen verschijnen als altijd weer in de geijkte talkshows van 's ochtends vroeg tot erotisch laat en zij spelen zichzelf. Maar Mijntje creëert dagelijks via de nieuwe snelwegen haar eigen soapopera. En zij gebruikt, tot veler verbazing, teksten van de psalmendichter Huub Oosterhuis. Dat geeft haar soap extra dimensie. Het spirituele keert terug en de EO weet zich er geen raad mee.

In de Meindert Tjoelkerhal, waarvan de bouw medegefinancierd is door de Goudse kaarsenindustrie, blijkt naast alle kracht ook de zwakte van Leefbaar Holland.

Leefbaar Holland trekt de jeugd, recruteert uit de milieubeweging, Natuurmonumenten, de SP, GroenLinks, Loesje en BNN van Bart de Graaf, maar ziet niet dat de PvdA zijn ideologische veren heeft vervangen door een schutkleur die veel eigentijdser is dan de kameraden van weleer durven toegeven. Te laat heeft oud-rood begrepen hoe ondoordacht het was om minister-president Kok te beschuldigen van neo-liberalistische ketterij.

Kok, de humeurige pragmaticus, heeft jarenlang zijn critici misleid. Hij hanteerde de Hollandse kaasschaaf, zodat maar weinigen zagen waar zijn partij echt mee bezig was.

Hij mocht niet vertellen dat hij de verzorgingsstaat fundamenteel aan het veranderen was. Want dat deed hij in het geniep. Niet als neo-liberaal maar uit een sociaal bewogen idealisme.

Hij maakte de PvdA tot een waarachtige volkspartij van het midden die na acht jaar paars aansluit bij die andere volkspartij, het wegzakkende CDA, waarmee de PvdA wellicht de volgende coalitie wil vormen.

Wim Kok keek naar Bill Clinton en Tony Blair die minder kaasschaverig worstelden met de moderne tijden. In tegenstelling tot de neo-liberalen geloofde zowel Clinton als Blair in een sterke overheid. Maar die overheid is er niet alleen, zoals Kok ook wel wist, om de arme burgers te beschermen tegen de boze buitenwereld. De overheid is er ook om de burger met onderwijs, veiligheid en zorg de kans te geven zichzelf te ontwikkelen. Te lang was Nederland, zoals The Economist bij de verkiezingen van 1998 schreef, een land geweest dat met een merkwaardig calvinistisch schuldgevoel niet alleen zorgde voor de zwakken, de ouden en de zieken, maar ook voor hen die te lui waren om te werken.

De verzorgingsstaat was een verzekering tegen te groot risico, maar pas tegen de eeuwwisseling durfde de PvdA te zeggen dat de verzorgingsstaat er ook was om risico te nemen. De verzorgingsstaat moest van beschermengel van de onderkant van de samenleving ook een inspirerende basis worden om je kans te grijpen en je plaats in de wereld te veroveren. Naast rechten waren er plichten. En succes werd beloond. Langzaam drong het door dat de PvdA als volkspartij de hele samenleving ter harte ging en ook voor de ondernemer iets kon betekenen, zoals vroeger de KVP er was voor de fabrikant en zijn arbeider.

Omdat Kok geen messias was en hij moeite had zijn boodschap te verwoorden, was bij de aanvang van zijn tweede ambtstermijn in 1998 niet helemaal duidelijk wat hij bedoelde. De Nederlander voelde intuïtief aan wat hij wilde. Daarom vertrouwde ook de VVD Kok als premier, terwijl gevestigd links zich bedreigd voelde. En terecht, de naoorlogse bouwwerken van de verzorgingsstaat zijn toe aan een grote beurt en de bureaucraten kunnen heel wat creatieve onzekerheid gebruiken. Laat ze maar dansen.

In de paarse coalitie kon de PvdA zich wapenen voor de 21ste eeuw, waarin mooie woorden als saamhorigheid, Europa, eigen belang, democratisch tekort, nieuwe inhoud nodig hadden.

Job Cohen, de grote verzoener met zijn wijde wereldse blik, lijkt de ideale opvolger van Wim Kok, de Hansje Brinker van het fin de siècle.

In de Meindert Tjoelkerhal prijst Mijntje Westerhuis de vertrekkende opa Kok als de zoon van vadertje Drees. Leefbaar Holland houdt van nuchtere voorgangers. Maar na het vreemde prijzen volgt de ballade van Wim Duisenberg, die over een maand of twee als eerste president van de Europese Bank zal aftreden. Het lijkt alsof zware wolken zich boven de polder verzamelen en Europa toch nog net voor de verkiezingen voor de eerste keer een rol gaat spelen.

Meer over