Mijnheer Van Maanen blieft geen onzuivere koffie

Hans van Maanen gelooft niets, helemaal niets. Wetenschappers, zeker die goochelen met statistiek of met epidemiologische gegevens, zijn verdacht in de ogen van deze voormalig wetenschapsjournalist van Het Parool, nu onder meer columnist in het katern Gezond van de Volkskrant....

Hij gelooft niet in schadelijkheid van koffie, bevolkingsonderzoeken naar borstkanker zijn onzin, ons sperma is niet slecht door te veel pcb's en doodgaan aan kaneel doen we ook al niet.

Van Maanen laat zich niet imponeren of beduvelen door wat getallen met een wetenschappelijk sausje. Zoete Koek & Speculatie heet zijn nieuwe boek, een verzameling van een zestigtal artikelen. De meeste zijn eerder verschenen in Het Parool, in de rubriek Dubieus, een titel die geen twijfel laat over de teneur van de kritische, vaak ontmythologiserende stukjes: het onderzoek dat erin wordt beschreven, deugt niet.

Een paar voorbeelden, om een indruk te geven. Een voedingsonderzoeker van Harvard in Boston vlooit vragenlijsten na die meer dan veertigduizend mannen tussen 1986-1994 hebben ingevuld over hun voedingsgewoonten. Een van de dwarsverbanden die hij Frank Hu meent te zien, is dat mannen die meer verwerkt vlees eten, een hoger vijftig procent verhoogd risico lopen diabetes te ontwikkelen.

Een keurig tabelletje met getallen overtuigt een ieder, maar niet Hans van Maanen. Na de mededeling dat epidemiologen niet wakker liggen van een risicoverhoging met vijftig procent is dat zo en wie zegt dat eigenlijk? rekent hij voor dat dit paniekbericht helemaal niets voorstelt: als duizend mannen in plaats van elke dag worst nooit meer worst eten, zal elk jaar geval van diabetes worden voorkomen. Waar hebben we het over, hoor je Van Maanen al dan niet terecht denken. Maar is het dubieus?

Van Maanen ziet kans voor kritische stukjes, overal waar onderzoekers door middel van turven oorzakelijke verbanden proberen te ontrafelen terwijl een plausibel werkingsmechanisme (vooralsnog) ontbreekt. Dat geldt bijvoorbeeld voor dat Amerikaans/Nederlandse worsten/diabetesonderzoek vermoedelijk zijn veel-worsten-eters ook slechte bewegers. Maar ook voor het Amerikaanse onderzoek waaruit blijkt dat mensen die van tomatensoep houden, graag praten over hun huisdieren (of is het andersom?).

Maar Van Maanen slaat niet alleen toe als er geen werkingsmechanisme is. Ook meetmethodes worden kritisch tegen het licht gehouden. Neem dat Amerikaanse onderzoek dat concludeert dat een te hoge ozonconcentratie in de atmosfeer bij zwangeren de gezondheid van de baby bedreigt.

Allemaal leuk en wel, maar die onderzoekers van de universiteit van Californiebben als maat voor de luchtverontreiniging waaraan iemand wordt blootgesteld, meetresultaten genomen van de dichtstbijzijnde meetpaal bij de woning. Daar kan een afstand tussen zitten van meer dan vijftien kilometer. 'Dat is dus alsof de luchtverontreiniging in Vinkeveen wordt gemeten in Amsterdam', schrijft Van Maanen. Kortom: dubieus.

Met de meeste beweringen in de stukjes, kun je het wel eens zijn. Toch bekruipt je soms het gevoel dat Van Maanen zich met name heeft gericht op wetenschappelijke bladen van de tweede garnituur: Geburtshilfe und Frauenheilkunde (de klassieke beha veroorzaakt borstkanker), de Archives of General Psychiatry (van te lang slapen ga je dood) of de Journal of Hapiness Studies. Het zijn geen bladen waarin pas artikelen worden geplaatst na een kritisch review-proces. Wetenschappelijke topbladen als The Lancet en JAMA zijn in de minderheid.

In enkele stukjes haalt Van Maanen erg gemakkelijk zijn gelijk. De hoogleraar in het artikel over soepvoorkeuren verrichtte zijn onderzoek in opdracht van de soepfabrikant van HealthyChoice. Weliswaar een mogelijke aanwijzing dat resultaten door een zekere bril moeten worden bekeken, maar geen bewijs voor dubieus onderzoek. Dat geldt ook voor het stukje over zemelen. De onderzoeker werkte in opdracht van fabrikant Kellogg, betoogt Van Maanen.

Minder sterk is ook het laatste hoofdstuk, een algemeen betoog over homeopathie, een oneigenlijke nabrander in het kader van het boekthema. Het stond al in een eerder boekje van Van Maanen, die hiermee zijn zendingsdrang niet weet te verbergen: de moderne wetenschap verdraagt zich niet met die homeopathieleer der oneindige verdunningen, waar iets zou werken zonder dat een werkzaam molecuul zichtbaar is.

Veel sterker zijn de hoofdstukken over wat zwaardere onderwerpen, over bijvoorbeeld het nut van hormoontherapie bij vrouwen in de menopauze. Dat geldt ook voor het artikel over bevolkingsonderzoek en de slechte voorlichting daarover.

Dat onderwerp is inmiddels een stokpaardje aan het worden van Van Maanen. 'Bevolkingsonderzoek is een loterij: honderden, zelfs duizenden vrouwen moeten twintig jaar meebetalen om een van hen de hoofdprijs te laten winnen. Misschien wil iedereen daar best wel aan meedoen, maar misschien ook wel niemand. Een afweging daarover is pas te maken als de risico's op een rijtje worden gezet.'

Meer over