'Mijn leven is altijd in de vijfde versnelling'

Rond het veertigste levensjaar komen ze vanzelf op: vragen en twijfels over ambities en oude idealen, werk, vriendschappen en de zorg om ouders....

Vijftien jaar, leerlinge van een katholieke meisjesschool in Texas, en eindelijk het jaarlijkse feest met de jongens van Cathedral Highschool. Werd er na afloop een condoom gevonden in de bosjes. 'De nonnen zochten naar een structurele oplossing voor dit probleem. Nou, wat denk je? Wat hebben ze uiteindelijk beslist? Het feest voortaan verbieden? Goede seksuele voorlichting?' Lousewies van der Laan, net 40, kijkt nog steeds ongelovig. 'Nee. Ze hebben de bosjes omgekapt.'

Ze beschrijft hoe de leerlingen van de Loretto Academy erbij liepen: witte blouses, donkerrode vestjes, grijze wollen rokken - nimmer bóven de knieën. 'Sommigen sjoemelden. Ik niet. Er zaten toch geen jongens op onze school.'

In dit Disneyland, zegt ze, kwam het af en toe tot botsingen. Ze bepleitte in een discussie abortus en schokte haar docenten. En wilde het, voor de les anatomie, over borstkanker hebben omdat haar grootmoeder daaraan overleden was. 'Tijdens de spreekbeurt maakte ik ook gebruik van een borst van silicone van de Kankerstichting, met daarin kleine knobbeltjes, zodat je, als bij een echt onderzoek, de kankergezwellen kon voelen. Werd dat een enorme rel, omdat mij verweten werd dat ik het propageerde om aan borsten te zitten.'

Op hypocrisie heeft de nieuwe fractievoorzitter van D66 het sindsdien niet begrepen. 'Ik ben milder geworden tegenover mensen, door de jaren heen, maar ik ben nog altijd even militant als het over bepaalde onderwerpen gaat. Ik erger me aan de nieuwe Nederlandse benepenheid, aan ondeugdelijke moralistische sausjes, aan stoere maatregelen die niks opleveren. Dan gaat mijn vuur op max.'

Politici probeert ze de oren te wassen, want die horen beter te weten; bij de man op straat is ze, tijdens het folderen voor de gemeenteraadsverkiezingen, iets voorzichtiger. 'Als die zegt dat alle mannen met baarden moeten worden opgesloten, ga ik er tegenin maar vraag ik heus niet van welke planeet hij in godsnaam afkomstig is.'

Vechtlust

Ze vraagt of ze haar schoenen mag uittrekken. Komende zaterdag wordt ze 40, en dat zal ze bescheiden vieren. 'Een girlie day out, intieme meidendag, met de beste vriendinnen. En 's avonds kookt mijn man Dennis.' Toch maar mooi dat ze, nu Boris Dittrich is opgestapt, nog vóór ze op de helft is, het fractievoorzitterschap van D66 in de wacht heeft gesleept. 'Het was een wervelwind, de afgelopen dagen. Ik had me de situatie toch wel wat anders voorgesteld waarin ik eventueel fractievoorzitter zou worden. Maar nu de zaken zijn zoals ze zijn, heb ik ontzettend veel zin om ertegenaan te gaan. De vechtlust is groot.'

De euforie ook? 'Nee. Ik heb afgelopen weekend met veel leden aan de telefoon gezeten. Hoofddoel is dat de rust terugkeert in de partij. Wat dat betreft was het gesprek dat ik zojuist met Jan Peter Balkenende had inspirerend: hij zei me dat hij zich goed kan voorstellen hoe ik me nu voel, omdat hij indertijd, na de ruzie tussen Marnix van Rij en Jaap de Hoop Scheffer, ook het roer overnam. Wat in elk geval niet mijn ambitie is, op dit moment: alsnog het kabinet opblazen.'

Lousewies van der Laan maakte zich, in de Tweede Kamer, sterk voor de positie van vrouwen en homo's, voor het recht op abortus en euthanasie, voor een menselijk asielbeleid. En ze trok fel van leer tegen religieus dogmatisme.

Ze pleitte er al eens voor de banden met het Vaticaan te verbreken. 'Je kunt heel goed geloven zonder hypocriet te zijn, heb ik de laatste jaren leren erkennen. Katholieken bijvoorbeeld nemen het systeem geregeld met een fikse korrel zout. Maar aan de georganiseerde godsdienst kleven nogal wat bezwaren. Onrecht en onvrijheid komen eruit voort, en dat probeer ik te bestrijden of op zijn minst bespreekbaar te maken.'

'Op dit moment wordt in Nederland de rationele, liberale benadering van problemen in toenemende mate bedreigd. Ik voel een terugslag. Het aantal abortussen loopt op, zo bleek onlangs. Waarom gaan dan niet alle alarmbellen af? Is dit misschien het resultaat van slechte seksuele voorlichting? Ik ben de enige die daar vragen over stelt.'

Misschien heeft zij ook makkelijk praten, als telg uit een vrijzinnig milieu. Haar vader werkte als diplomaat voor de Wereldgezondheidsorganisatie, haar moeder was lerares, en in Mexico vrijwilligster in een ziekenhuis. 'Ze stond er vrouwen bij die na veertien bevallingen sméékten om sterilisatie. Voorbehoedsmiddelen waren uit den boze.'

Beide ouders hamerden erop dat hun dochters hun talenten moesten ontwikkelen. De geest bleef intussen vanzelf flexibel: om de haverklap verhuisde het gezin Van der Laan, van Wiesbaden naar Washington, van Texas en New Mexico naar Barbados. 'Mijn zusje en ik kwamen steeds met nieuwe gewoonten, rituelen en omgangsvormen in aanraking. We leerden veel te accepteren. En omdat je elke keer weer opnieuw begint, val je vooral op jezelf terug en op je dierbaren.'

Lousewies zat twee jaar op het United World College in New Mexico. Daar werd, in een smeltkroes van culturen, frank en vrij gedebatteerd. 'Discussieerde ik met een Libanees over Midden-Oostenconflict, kwam er een Egyptenaar bij, die het anders zag, en ook nog een Palestijnse vluchteling, die wéér anders oordeelde. Het opende mij de ogen.'

In Nederland kwam ze tot haar achttiende alleen tijdens de zomers. 'Altijd lekker weer, logeren bij mijn grootouders, steeds op zoek naar idyllische plekken die wel degelijk iets met onze roots te maken hadden. We bezochten Hindeloopen en Maastricht, we zeilden op de Friese meren. Het land leek permanent in vriendelijke vakantiestemming.' Dat beeld bleek, toen ze in Leiden ging studeren, op zijn zachtst gezegd geïdealiseerd. 'Het viel mij op hoe onaardig en onbeleefd iedereen was, hoe mensen - anders dan in Amerika - niet hun best deden prettig in de omgang te zijn, hoe snel ze hun oordeel klaar hadden. Ik werd lid van studentenvereniging Augustinus, en daar droeg het bestuur de macht over aan een nieuwe club, zonder dat er ook maar enigszins verantwoording over de voorbije periode werd afgelegd. Ik sprak daarover mijn verbijstering uit - in Amerika wordt er zelfs voor een cafetaria-vertegenwoordigster campagne gevoerd. Maar een bevriende student bestuurskunde zei, gniffelend: welkom in Nederland.'

Zat ze in de Universiteitsbibliotheek te studeren op de dag dat Nelson Mandela werd vrijgelaten, probeerde ze studenten mee te krijgen naar een café waar ze op televisie het historische moment konden gadeslaan. 'Niemand ging mee. Te druk met tentamens, zeiden ze. Ik keek er uiteindelijk in m'n eentje naar, met tranen in de ogen.'

Escapades

Mede-studenten van weleer schetsen haar als voortvarend, doelgericht op het drammerige af, niet gehinderd door valse bescheidenheid. 'Dat zal wel de Amerikaanse inslag zijn: benadruk, met het oog op het broodnodige zelfvertrouwen, de dingen die goed zijn. Al zullen ze weleens gedacht hebben: daar heb je háár weer, met haar optimisme, opvattingen en ambities.'

Wat de studenten van toen ook melden: dat Lousewies in contacten met jongens bepaald haar mannetje stond. Er is dat verhaal bijvoorbeeld over een autoritje met prins Willem-Alexander. 'Ach...', zegt ze, 'ik heb het al lang opgegeven die mythe te ontkrachten.' Weet zij wel dat ze, vanwege bepaalde escapades, in de wandelgangen Lousewips werd gedoopt? 'Nou, dat heb ik nog nóóit gehoord. Volgens mij was ik nogal braaf. Werd ik door een jongen naar huis gebracht, zonder dat er iets gebeurde, bracht hij vervolgens, zo begreep ik later, drie uur in z'n eentje door - alleen maar om, bij terugkomst op de sociëteit, aan z'n vriendjes te kunnen melden dat hij het met mij gedaan had. Tja, wat doe je eraan?'

Ze drinkt verse jus, bestelt een broodje zalm. Voert intussen een vriendelijk gesprekje met de ober. Kost niks zoiets, zegt ze - dat heeft ze in Amerika wel geleerd. Graag wil Lousewies van der Laan uitleggen wat haar 'meerwaarde' is voor de vaderlandse politiek. 'Het internationale en Europese naar Nederland brengen.' Ze begrijpt niet dat veel Kamerleden zo'n matige belangstelling voor het buitenland hebben - al was het maar omdat je daar, politiek gezien, je voordeel mee kunt doen. 'In België zijn er, anders dan hier, geen wachtlijsten voor huisartsen. Dan zou het toch aardig zijn om uit te zoeken hoe ze het daar aanpakken.'

Begin 2003 stapte zij over van het Europees Parlement naar de Tweede Kamer. De dagelijkse ondersteuning, door vijf mensen die voor haar werkten, viel weg. 'Heel veel mensen mailen je en sturen je brieven over soms belangwekkende onderwerpen, en je komt er vaak amper aan toe om fatsoenlijk te antwoorden. Terwijl een volksvertegenwoordiger zich dagelijks hoort bezig te houden met dienstverlening aan mensen die er recht op hebben.'

Ook de aandacht van de media nam sinds haar overstap enorm toe. 'Als lid van het Europees Parlement ben je al blij als je één keer per kwartaal op tv komt. Hoeveel Europarlementariërs ken jij? Nou? I rest my case.' Een Tweede Kamerlid wordt, opgejaagd door de media, om de haverklap verleid tot one-liners. 'Maar eerlijkheid duurt het langst. Ik zeg niks over kwesties waar ik te weinig van weet. Het kan me niet schelen als dat betekent dat ik niet in het eerste ANP-rondje zit.' In de weekends leest ze amper kranten. 'Voor mijn geestelijke gezondheid is het belangrijk dat ik soms volledig los kom te staan van de media en de Haagse realiteit.'

Jawoord

Haar man belt. Zijn vlucht uit Kopenhagen is ernstig vertraagd. Van der Laan baalt - ze hadden juist een intiem zaterdagavondje gepland. Tegen haar man, door de gsm: 'Zorg dat ze er niet mee wegkomen.'

Hij, Dennis Hesseling, is clustermanager bij de Nederlandse Mededingingsautoriteit. Zij leerde hem kennen tijdens een verkiezingscampagne voor de Tweede Kamer. Inmiddels zijn ze getrouwd. 'Ik wilde, heel traditioneel en romantisch, ten huwelijk worden gevraagd - mét ring. Een eerder vriendje pakte dat volkomen verkeerd aan: hij vroeg om het jawoord toen ik net naar een documentaire over een kindertehuis in Roemenië zat te kijken. Dennis had de timing én locatie helemaal op orde: we zaten, in alle rust, op een strand in Nieuw-Zeeland.

'Bij Dennis wil ik de rest van mijn leven blijven. We delen dezelfde waarden. Het zou voor mij ondenkbaar zijn om een relatie te onderhouden met iemand die discrimineert of met gemak generaliseert. Ik zou nooit kunnen zoenen met iemand die vóór de doodstraf is.'

Toen zij 38 was werd hun zoontje Helix geboren. 'Laat, ja. Maar als het niet eerder lukt heb je geen keus. De bevalling duurde 44 uur. Het was een hel. Laat maar lijden, denken ze hier, want dat is 'natuurlijk'; in het buitenland zouden ze je al lang een ruggenprik hebben gegeven om het proces te versnellen en de pijn te verzachten. In Nederland is dat exceptioneel, en denk maar niet dat er in het weekend een anesthesist voor naar het ziekenhuis komt.

'Als er een god bestaat die dit willens en wetens op deze manier ontworpen heeft, zou ik er erg veel moeite mee hebben om in die god te geloven. Zwangerschap is lang niet altijd een zegen, hoe rooskleurig het beeld ook is dat er steeds weer van wordt geschapen. Het is een medisch feit dat postnatale depressies te maken hebben met onnatuurlijke verwachtingen.

'Ook over relaties zouden mensen realistischer moeten zijn. Echtparen dreigen uit elkaar te gaan omdat de passie van het begin verdwenen lijkt te zijn. Dan denk ik: goeiemorgen jongens, word wakker, dit is krankzinnig, dit hoeft nog geen reden te zijn om voorgoed op te breken. Zeker als je kinderen hebt is het van groot belang dat je zo lang mogelijk bij elkaar blijft, al was het maar op basis van een respectvolle vriendschap.

'Voor een relatie moet je de tijd nemen. Dennis en ik hebben de taken goed verdeeld - hij heeft op woensdag ouderschapsverlof, op andere dagen maken we ook gebruik van een au pair. We hebben het allebei erg druk. Dus zorgen we ervoor dat we speciale avondjes uit plannen, dat we elkaar verrassen, met regelmaat naar een hutje op de hei gaan - de telefoons uit. Een vriendin zei laatst dat ze al een maand geen seks had gehad met haar man. Ik vroeg: 'Dan maak je daar toch een afspraak over?' Zij sputterde: 'Maar dat is zo weinig spontaan.' En ik: 'Wat wil je nou? Niet spontaan of geen seks?''

Niet altijd is Van der Laan, diplomatendochter, diplomatiek. Over sommige intimiteiten wijdt ze voorbehoudsloos uit. 'Als volksvertegenwoordiger heb ik ook een voorbeeldfunctie. Ik wil niet besmuikt doen over onderwerpen waar sommige mensen mee worstelen. Daar komt maar ellende van.'

De komende jaren wil ze zich actief blijven inzetten voor de politiek. 'Ik beschouw het als een groot privilege dat ik kan meepraten over de toekomst van Nederland en daar misschien invloed op kan uitoefenen.'

Dus het buitenland lonkt niet? 'Dennis dreigde een tijd geleden voor werk naar het buitenland te moeten, ik hield mijn hart vast - geen van de opties die ik onderzocht kon tippen aan wat ik hier op dit moment doe.'

Wil ze dan niet, op zijn minst, ook een gooi doen naar het lijsttrekkerschap? 'We hebben afgesproken dat we pas in de zomer bekendmaken wie zich kandideren.'

Maar Alexander Pechtold steekt zijn ambities intussen niet onder stoelen of banken. Ze aarzelt even. Zegt dan: 'De reden dat ik indertijd geen fractievoorzitter wilde worden was dat ik eerst stevig in mijn schoenen wilde staan in de Haagse politiek. Dat doel is nu wel bereikt.'

Ze lacht veelbetekenend. Wil ze ook nog de eerste vrouwelijke premier worden, zoals de kranten schreven? 'Geen idee waar ze dát nou weer vandaan hebben.'

Tweede kind

Nu ze 40 is zijn er nog altijd plannen in overvloed. Een tweede kind lijkt, tot haar spijt, geen optie. 'We hopen het van harte maar de kans is klein. Grote vraag is: wanneer stoppen we met proberen? Na je veertigste nemen de risico's toe.' Verder vindt ze dat ze een gezegend mens is, in goede gezondheid, zonder zorgen over aftakeling, gesteund door goede banden met haar zusje in Washington en haar ouders die tegenwoordig in Zuid-Frankrijk wonen. 'Mijn leven is altijd in de vijfde versnelling geweest. Ik drink geen koffie omdat ik daar, in een combinatie van mijn eigen adrenaline en cafeïne, maar zenuwachtig van word. Maar ik ben meer gesettled nu, reis niet zo veel meer in Europa. Dat komt goed uit, ook met het oog op Helix.'

Maar de strijdbaarheid zal niet verminderen, bezweert ze. Ze heeft zelfs nog een oproep aan generatiegenoten. 'We zouden de hegemonie van de babyboomers moeten aanpakken. Zij hebben heel goed voor zichzelf gezorgd - nu hun kostje is gekocht kan het collegegeld wel omhoog, of mag de hypotheekaftrek wel ter discussie komen te staan.

'Maar waar blijven wij? We zijn te druk met het hoofd boven water houden, met praktische zaken als de hypotheek, kinderen van school halen en twee banen combineren. We zijn gebaat bij een goede regeling voor kinderopvang, maar intussen is het CDA aan de macht, de partij die met zo'n slechte wet op die opvang komt. Hoe is dat mogelijk?

'Onze generatie moet in actie komen. Onze stem is niet goed vertegenwoordigd in het debat over maatschappelijke vraagstukken. We moeten ons afvragen of we uiteindelijk overgeslagen willen worden of nog willen meepraten over onze toekomst. Het gaat ook om ónze billen die straks in het verzorgingstehuis gewassen moeten worden. We zouden onze terughoudendheid en bescheidenheid moeten laten varen. Wij moeten aan de bal - juist ook om de solidariteit met andere generaties waar te maken.'

Ze snapt het wel, dat de generatie van de net-veertigers zo in zichzelf is gekeerd. 'Er is geen incident dat ons bindt. We stonden in de jaren zestig niet samen te blowen, we demonstreerden niet samen tegen de kruisraketten. We hebben geen definiërende momenten gecreëerd. Dat we onderdeel zijn van iets groters en dat besef moeten vasthouden, realiseren we ons nauwelijks. Daardoor herkennen we onze generatiegenoten niet en zijn we geen broeders in de strijd.'

Aan haar zal het niet liggen. De konen zijn rood, de trui gaat uit. Ze is nog lang niet klaar. Lousewies van der Laan op de helft? 'Mijn grootvader is 97 geworden. Ik ben nog lang niet op de helft.'

Meer over