'Mijn film is het echte Rome'

Vandaag op het Filmfestival Rotterdam Gianfranco Rosi, die als eerste documentaire- maker ooit de Gouden Leeuw won met zijn portret van de snelweg rond Rome.

Elke wat grotere stad heeft zo'n ringweg als Rome. Je zou mijn film ook in Parijs of Londen kunnen maken, of in Rotterdam.' Gianfranco Rosi (49) won vorig jaar de Gouden Leeuw op het filmfestival van Venetië, als eerste documentairemaker ooit, met zijn mozaïekportret van de gebruikers en omwonenden van een stukje periferie van Rome, de zogeheten Grande Raccondo Anulare. De laatste aalvisser op de Tiber, twee travestieten die hun lichaam verkopen vanuit een camper, een acteur uit fotoromans, een heuse doch verarmde prins, een botanist die zich bekommert om de zieke palmbomen langs de weg, die worden weggevreten door ongedierte. Sacro GRA bestaat uit fragmenten, losse flarden uit ogenschijnlijk zomaar door de filmmaker gekozen levens.

'Ik zocht geen types', zegt Rosi, die de figuren in zijn film niet Fellini-esk wil noemen, of zelfs maar excentriek. 'Van de grote groep mensen die ik ontmoette, zijn dit die mensen met wie ik op een of andere manier een relatie opbouwde, gedurende de drie jaar dat ik aan mijn film werkte. Ik wilde een film maken zonder verhalende structuur, zonder begin, midden of eind. Alles wat eruit kon, is eruit. Geen uitleg over de plek, zo min mogelijk over de mensen.'

Bij aanvang van Sacro GRA wordt de weg de ring van Saturnus genoemd, naar een citaat uit Roma, Fellini's stadsportret uit 1972. 'De GRA is de nieuwe Via Veneto. Het Rome in mijn film is het Rome dat geen deel uitmaakt van het collectieve geheugen, dat nooit gepland is door architecten of planologen. Het groeit, dijt uit, overleeft, meer een kracht dan een plan.'

In Italië werd zijn documentaire direct gekoppeld aan die andere Italiaanse film waarin Rome een hoofdrol opeist, het voor een Oscar genomineerde La grande bellezza van Paolo Sorrentino.

'We hebben het daar wel over gehad, Paolo en ik. Het Rome van La grande bellezza, dat is het Rome van zo'n 250 duizend mensen. Iets verder, rond de GRA, wonen er 3 miljoen. Dus wat is het echte Rome? Een bekende journalist in Italië schreef het zo: Sorrentino's film gaat over een herder zonder kudde, en mijn film over een kudde zonder herder.'

De botanist in zijn film neemt met microfoons de geluiden van het ongedierte in de zieke palmbomen op, die hij luid afspeelt voor Rosi. Een noodroep, noemt de man het zonderlinge geluid. 'Dat kun je zien als een metafoor. De palm is Rome, of Italië, of de wereld, of Europa. Dat vernietigd wordt, iets knaagt alles kapot. In Italië zeiden ze meteen dat de knagende kevertjes voor de politici staan, die alles kapot maken. Maar zo simpel wil ik mijn film niet uitleggen.'

Rosi ontving de Gouden Leeuw uit handen van juryvoorzitter Bernardo Bertolucci. Een dag later pas, in de trein terug van het Venetiaans festival, ontmoetten de twee elkaar. 'Hij zei dat ik filmde met de blik van Sint Franciscus, zonder te oordelen, wat hem ontroerde. Hij kende mijn werk al, omdat mijn editor ook de films van Bertolucci monteert.'

Rosi, die zowel een Italiaans als een Amerikaans paspoort bezit, studeerde film in New York, waar hij 25 jaar leefde. De laatste jaren reist hij rond, zonder vaste verblijfplaats. 'Zojuist, op weg in het vliegtuig naar Rotterdam, vroeg ik me af waar ik zal wonen.' Sacro GRA maakt deel uit van het Europese programma van het IFFR. 'Ik begrijp Europa niet meer. Ik komt net van Lampedusa, waar ik tien dagen rondkeek voor een mogelijk filmproject. Daar op het eiland zie je wat Europa niet wenst te zien.'

'De zee daar is als een graftombe. Al die duizenden verdronken mensen. Ik heb beelden gezien die ik nooit zal vergeten. Onderwateropnamen, films gemaakt door het duikteam van de Italiaanse politie. Scheepswrakken met verdronken kinderen erin. Ik heb ze bij me, die beelden. Wat ik er precies mee kan doen, weet ik nog niet. Dit is een moeilijke film, mogelijk ben ik zelf ongeschikt als filmmaker. Als je zo'n film maakt, moet je dat doen zonder bullshit, het moet rechttoe rechtaan verteld. Man, het leed is zo groot.'

Rosi bezocht het Rotterdamse festival al vaak, onder meer voor El sicario: room 164, zijn geheel in een motelkamer gefilmde portret van een Mexicaanse huurmoordenaar, die de kneepjes van zijn vak uitlegt. 'Het IDFA vraagt ook vaak of ik wil komen, maar ik wilde ontkomen aan dat stempel van 'documentairemaker'. Wat me aan Rotterdam bevalt, is dat er juist minder aandacht is voor documentaires. Hier ben ik gewoon een filmer.'

KanshebberS IFFR

In de competitie om de drie Hivos Tiger awards is het Bulgaarse Viktoria een kanshebber. In het opvallend kordaat geregisseerde speelfilmdebuut beschouwt Maya Vitkova (35) de val van het communisme aan de hand van de levensloop van Viktoria, een meisje dat zonder navel ter wereld komt en uitgroeit tot het symbool van het communisme. Viktoria bezit het ongepolijste van de betere Roemeense cinema. Ook de strijd om de UPC publieksfavoriet is in volle gang. Halverwege het festival prijkt de ingetogen Vlaamse alzheimerdocumentaire Feel My Love bovenaan, gevolgd door het snoeiharde Britse gevangenisdrama Starred Up.

Meer over