Mijn afro is bevrijdend

Het wordt tijd dat we het witte ideaal loslaten en de schoonheid van zwarte vrouwen gaan zien, schrijft Hélène Christelle Munganyende, die van haar afro heeft leren houden.

null Beeld null

Het was de vierde keer die middag dat ik het pad met haarproducten in de Kruidvat afstruinde. Ik hoopte op de miraculeuze verschijning van een potje castor oil op een van de schappen. Tevergeefs. Ter hoogte van de Andrelon shampoos en de mangofruitsensatie-douchegel, vond ik een sensationeel teleurstellende leegte.

'Castor-watte?' De winkelmedewerkster keek mij aan alsof ik zojuist een drankje gekoeld op Mars probeerde te bestellen. 'Hier verkopen wij geen afrohaarproducten.' Ik draaide me al om, toen ik mijn neus bijna stootte aan een reclamebordje: 'Beauty en haarverzorging voor ieder haartype'.

Waarom zie je afrohaar nauwelijks in onze modebladen en beautyshops? Kennelijk krijgt de schoonheid van de zwarte vrouw weinig ruimte in een door witte schoonheid gedomineerde maatschappij. Maar afrogemeenschappen maken blijvend deel uit van deze samenleving, ze worden groter en door gemengde relaties komen er meer mensen met afrohaar.

Van de Kruidvat stak ik de straat over naar een afrohaarshop. In Brussel, waar ik woon, vind je die makkelijker dan in Nederland, bijvoorbeeld in de wijk Matongé. Achter de toonbank stond de Indiase meneer die mij voor de zoveelste keer probeerde te versieren met een beetje korting. Advies over kroeshaar hoefde ik ook hem niet te vragen, maar hij verkocht tenminste wat ik zocht. Ik bekeek hem en de extensions die hij achter de kassa had gehangen. Beelden van documentaires over de illegale haarhandel in India en de bijbehorende maffiatempels doken in mijn hoofd op. Ik had het potje castor oil al in mijn handen maar besloot niet af te rekenen.

Streepje voor

Mijn eerste relaxer kreeg ik toen ik ongeveer 8 was. Dat ik 'slecht haar' had, werd mij al op jonge leeftijd duidelijk. Het werd me verteld, maar ik merkte ook dat leeftijdgenoten en familieleden met minder kroezend haar een streepje voor hadden.

Dat kroeshaar in de witte media, modebladen en winkelschappen zo zeldzaam is, schept een maatschappelijk ideaal van schoonheid waarvan de zwarte vrouw uitgesloten wordt. Die uitsluiting wordt versterkt door de geïnternaliseerde vooroordelen binnen de zwarte gemeenschap over 'goed' en 'slecht' haar. Vooral voor zwarte vrouwen betekent dit: hoe kroezer, hoe slechter. Vandaar het verlangen naar ontkroezen, met relaxers, hete kam of steiltang. Dat betekent niet dat iedere vrouw die haar haar steil maakt haar uiterlijk verafschuwt. Wel dat er weinig ruimte is voor zelfacceptatie bij degenen die aan een bepaald schoonheidsideaal niet kunnen voldoen. We hebben soms een haat-liefdeband met ons haar. Een tijd geloofde ik dat mijn haar vuil was en rechtgetrokken moest worden.

De chemische crèmebehandeling moest mijn afrohaar acceptabel zwart en kambaar maken. Tien jaar, een kapotte steiltang en een mislukte Jheri Curl later - een behandeling die je krullen losser maakt - besloot ik mijn haar natuurlijk te laten groeien. Pas drie jaar terug. Ik was niet de enige. Steeds meer zwarte vrouwen zijn met hun natuurlijke haarstijlen te zien in het verkleurende Nederlandse straatbeeld.

Evenementen zoals Let's talk about Kroeshaar in Antwerpen, het Good hair festival in het Amsterdamse Tropenmuseum en AFROPUNK in Parijs zijn een teken van deze opmars. Langzaam zien we de aandacht en waardering voor de afro in Europa toenemen. Lifestylejournaliste Janice Deul maakt zich als Surinaams-Nederlandse al jaren sterk voor een grotere zichtbaarheid van kroes- en krulhaar in modebladen. Zo is ze mede-auteur van Little black hairbook. 'Zwarte vrouwen met kroes en krul hebben een verhaal en het is belangrijk om daar een podium aan te geven.'

Actrice Lupita Nyong'O liet zich inspireren voor haar kapsel tijdens het Met Gala door Afrikaanse haardrachten zoals van deze Zuluvrouw rond 1910. Beeld null
Actrice Lupita Nyong'O liet zich inspireren voor haar kapsel tijdens het Met Gala door Afrikaanse haardrachten zoals van deze Zuluvrouw rond 1910.

Haarcultuur

Om te begrijpen waarom dat zo belangrijk is, moeten we beseffen dat kroeshaar meer dan alleen haar is. Al sinds de begindagen van Afrikaanse beschavingen werden kapsels gebruikt om de maatschappelijke positie in gemeenschappen te duiden. Burgerlijke staat, leeftijd, religie, etnische identiteit en rijkdom konden allemaal worden weergegeven in een kapsel. Zo droegen de adel en burgerlijke stand in Rwanda amasunzu, een afro met opgeschoren delen als teken van elegantie en rijkdom. In Nigeria pronkten de vrouwen in polygame relaties met hun kohin sorogun, een haarstijl met een mooie, ingewikkeld gevlochten achterkant, bedoeld om andere vrouwen jaloers te maken. Onverzorgd en niet-gevlochten haar werd in Senegal geïnterpreteerd als een teken van dementie. Kroeshaarstijlen hadden zowel een sociale als een spirituele functie. Het haar was het hoogste element van je lichaam en stond zo het dichtst bij de hemel en de goden.

Zwarte haarcultuur is doordrongen van taal, rituelen en de nagedachtenis aan Afrikaanse voorouders. Kroeshaar is daarom niet alleen persoonlijk. En zo zijn er altijd sterke verbanden geweest tussen kroeshaar en politiek activisme. Academici en activisten zoals Angela Davis inspireerden met hun imponerende afro's, Bob Marley met zijn rastafari-beweging en de Congolese premier Patrice Lumumba met een nieuwe haarstijl: de scheiding - begonnen als teken dat een Afrikaan net als een koloniaal gestudeerd kon hebben en daardoor later een teken van strijdvaardigheid.

Bevrijding

En zo is het in zekere zin nu nog. In een maatschappij die slank, blank en blond tot schoonheidsideaal heeft gemaakt, is het omarmen van kroeshaar revolutionair. Hoe sterk onze identiteit verbonden is aan ons kroeshaar bleek ook in een gesprek dat ik had met documentairemaakster Bibi Fadlalla. Deze zomer draait ze de docu 'Dat Haar!'. De film volgt een jong zwart meisje met een witte moeder, die worstelt met haar kroeshaar. De worsteling die de hoofdpersoon Kaylee ervaart, is er een die vele zwarte meisjes kennen

Die trots vinden we terug in de heropleving van de natuurlijk-haar-beweging, zoals eerder gebeurde in de emancipatiegolf van de jaren zestig.

Complicerende factor daarbij is dat zwarte vrouwen anderen soms flink de maat kunnen nemen. Binnen de gemeenschap wordt afrohaar bijvoorbeeld ingedeeld in vier types, van krul naar kroes. Hoe meer het haar kroest, des te groter de kans op afbreken en droog haar en des te meer onderhoud het vergt. Vrouwen met zulk haar grijpen nogal eens terug op extensions of vlechten. De echte diehards bestempelen ook dit als zelfhaat en toegeven aan een eurocentrisch schoonheidsbeeld.

Er ontstaat ook een streven om het haar te laten groeien en de mythe te doorbreken dat zwarte vrouwen en meisjes geen lang haar kunnen hebben. Maar dat sluit een deel van de zwarte vrouwen in de gemeenschap uit. Zelf heb ik vaak geen lange golf of springerige krul en daar kunnen geen honderd twist out video's, instructiefilmpjes op internet, verandering in brengen.

Je zou bijna denken dat er zo aan haar geen lol meer te beleven valt. Het tegendeel is waar. Van mijn afrohaar heb ik leren houden. Juist ook dankzij die afrohaargemeenschap. Alleen buiten mijn gemeenschap, in de kroeg, op straat en op school, waar omstanders vragen of ze aan dat haar van je mogen voelen, wordt mij die ongedwongenheid ontnomen. Daar wordt mijn afro ongewild een politiek statement. 'Ja ik val op en nee, dat betekent niet dat je aan me mag zitten'.

Intussen begrijpt de witte wereld om me heen doorgaans maar weinig van afrohaar en de zwarte identiteit. Zoals journaliste Janice Deul zegt: 'Het is eigenlijk heel suf dat wij als biculturele Nederlanders alles weten van de witte wereld, terwijl dat andersom niet het geval is.' Dit leidt ertoe dat traditionele Afrikaanse en zwarte haarstijlen vaak worden omarmd door de witte mainstream, zonder dat de herkomst duidelijk is. Zo floot actrice Lupita Nyong'O modeblad Vogue terug, toen de redactie onlangs een artikel online zette over haar prachtige coupe bij het Met Gala met de kop: Is Lupita Nyong'O de nieuwe Audrey Hepburn?

Lupita Nyong'o op het Met Gala, met op de achtergrond de blonde actrice Margot Robbie. Beeld null
Lupita Nyong'o op het Met Gala, met op de achtergrond de blonde actrice Margot Robbie.

Inspiratiebron

Ze postte een aantal foto's op instagram waarmee ze haar ware inspiratiebron toonde: Afrikaanse haarsculptuur. Een vergelijkbaar incident was er vorig jaar met H&M Nederland, toen het bedrijf in een beautyblog lezers opriep hun 'kroeshaar te verslaan'. Links stond een afbeelding met het afrohaar van een zwarte vrouw als 'probleemhaar' en rechts het steile haar van een blonde witte vrouw als nagestreefde look. Ook de eeuwenoude cornrows en bantu knots moesten aan een witte make-over geloven: Kim Kardashian doopte ze boxer braids en zangeres Björk had langer geleden mini buns. Het verschil tussen Kim Kardashian nu en Björk toen, is dat Bjork wél vertelde waar ze haar inspiratie vandaan had gehaald, juist om het witwassen van zwarte haarcultuur te voorkomen. Laat dat nou precies het verschil zijn tussen het stelen of het waarderen van een cultuur.

Wat ik mij afvroeg in die Kruidvat en de winkel voor afrohaarproducten: waarom hebben wij deze haarindustrie als Afro-Europese gemeenschap eigenlijk niet zelf in handen? Marktonderzoeksbureau Mintel schat de afrohaarindustrie voor volgend jaar wereldwijd op een waarde van 761 miljoen dollar. Binnen Afrika is de omzet het hoogst in Nigeria. De haarhandel wordt grotendeels gecontroleerd door Indiase zakenmannen en Koreaanse producenten. Een van onze veelgebruikte relaxercrèmes werd ontwikkeld door Muhammad Akhtar, een Zuid-Aziatische man. En terwijl de haarproducten meestal van Afro-Amerikaanse merken zijn, worden deze in hoog tempo opgekocht als dochterondernemingen door niet zo zwarte multinationals als L'Oreal. Ik koop het liefst bij black owned business, maar uitgerekend als ik producten voor kroeshaar wil, is dat lastig.

Europese modebladen, beautyshops en marketeers zouden zich wel eens mogen realiseren dat de afrohaarindustrie een winstgevende markt is en een belangrijke investering voor de toekomst. Vooral hoop ik dat Afro-Europeanen hun aandeel in die haarindustrie zullen opeisen.

Ik ontdekte thuisgekomen van mijn mislukte winkeltripje in elk geval alvast een merk voor kroeshaar van Nederlandse bodem. Voor de zwarte vrouw, door een zwarte vrouw. Eigendom van iemand die tenminste hetzelfde haar heeft als ik. Ik woon in Brussel, maar ik stelde de koop van mijn potje castor oil wel even uit. Het wordt tijd om het heft in eigen handen te nemen.

Hélène Christelle Munganyende (23) studeert politieke wetenschappen in Brussel. Zij werd geboren in Kigali, Rwanda en kwam als kind als vluchteling naar Nederland.

Modemagazine Vogue dacht dat Nyong'O inspiratie haalde uit het kapsel van Audrey Hepburn. Beeld null
Modemagazine Vogue dacht dat Nyong'O inspiratie haalde uit het kapsel van Audrey Hepburn.
Christelle Munganyende Beeld null
Christelle Munganyende
Meer over