Metamorfose2

De National Gallery vroeg hedendaagse kunstenaars nieuw werk te maken dat reflecteert op drie beroemde schilderijen van Titiaan. Die had zich op zijn beurt laten inspireren door de Metamorfosen van Ovidius. Het resultaat is indrukwekkend.

WIETEKE VAN ZEIL

Toen Charles Spencer in september 1997 twee miljard mensen toesprak, maakte hij een vergelijking met het effect van een speer in een waterballon. Na een welbespraakte lofzang op zijn net gestorven zus opende Earl Spencer de aanval op de Britse media: 'Van alle ironie rond Diana is wellicht deze de grootste: een meisje dat de naam kreeg van de klassieke godin van de jacht werd de meest opgejaagde persoon van de moderne tijd.'

Het is niet de bedoeling, heb ik begrepen, maar het project Metamorphosis - Titian 2012 in Londen maakt die parallel op een scherpe, soms ongemakkelijke manier duidelijk. Nergens wordt de gestorven Britse prinses genoemd, nergens is het een officiële ode, maar overal is ze aanwezig. Want de tentoonstelling laat juist zien dat de ironie waarover Charles Spencer sprak niet nieuw is, maar al besloten lag in de klassieke verhalen zelf: Diana was niet alleen godin van de jacht, maar werd ook opgejaagd. Met blikken, zoals de blik van de camera's onze Diana tot ondergang dreef. De destructieve macht van de blik, de schuld van het kijken, de schaamte van het bespied worden, en de jacht tot de dood erop volgt, vormen de kern van de tentoonstelling. Het leven van de prinses heeft een archetype in de klassieke mythologie en echoot al eeuwen na.

Vrouwelijke kracht en kwetsbaarheid, jagen en bejaagd worden: de Italiaanse schilder Titiaan maakte het tot onderwerp in drie schilderijen waarin Diana drie gedaanten aanneemt: die van onverbiddelijke godin, die de nimf Callisto bestraft voor haar verlies van maagdelijkheid en haar in een beer verandert, die van godin die ook maar een mens is en overspoeld wordt door schaamte als ze naakt betrapt wordt door de mooie jager Actaeon - en tot slot die van de wraakgodin, die eigenhandig zorgt voor een dodelijke straf voor de arme jager. Diana veranderde hem in een hert, dat wordt geslacht door zijn eigen jachthonden. Zijn jachtmaten juichen de honden toe, en roepen Actaeon, niet wetende dat hij voor hun neus verscheurd wordt. Titiaan nam de verhalen uit de klassieke Metamorfosen van Ovidius.

De National Gallery maakte er een megaproject van; een meervoudige metamorfose van de Metamorfosen. Het museum vroeg voor het eerst in zijn geschiedenis drie hedendaagse kunstenaars nieuw werk te maken dat reflecteert op de Titiaanschilderijen, onder wie Turnerprize-winnaars Chris Ofili en Mark Wallinger. Ook een eerste keer: de samenwerking met zeven choreografen van The Royal Ballet, onder wie Wayne McGregor en Mark Wheeldon, en drie componisten: Mark-Anthony Turnage, Jonathan Dove en de 32-jarige wondercomponist Nico Muhly, die eerder met Björk, Philip Glass en Tom Yorke werkte. Daarnaast vroeg de Gallery twintig hedendaagse Britse dichters, onder wie Nobelprijswinnaar Saemus Heaney, een gedicht te schrijven geïnspireerd door Ovidius en Titiaan.

Estafette

Vraag zulke hoogstaande en diverse kunstenaars en je krijgt een uitkomst waarin gedaanteverandering - metamorfose - thema én vorm is. Dat waar Ovidius mee begon: met geestige verhalen over de goden die mensen, als ze een misstap maken, zo maar in een hert, een beer of een rots kunnen transformeren. Als in een estafette nam Titiaan in de 16de eeuw het stokje van Ovidius over; hij bracht de twee verhalen over de nimf Callisto en de jager Actaeon bij elkaar en vlocht ze tot een verhaal over een godin met twee kanten. Waarbij in beide verhalen Diana zo naakt is afgebeeld, dat als 16de-eeuwse dames het paleis van koning Philip II van Spanje betraden, er gauw een gordijn voor werd gehangen.

Vlees was Titiaans sterkste punt en inderdaad, als je de vormen van de godin en haar nimfen bekijkt, lijkt het of je het bloed onder hun huid kunt zien stromen. Het is met zo'n schijnbaar gemak geschilderd, zo typisch Titiaan-losjes, en toch zo aanraakbaar. We zien het nu als 'klassiek naakt', maar hier wordt weer duidelijk dat dat nooit zo braaf bedoeld was. De erotische lading wordt al in die eerste ruimte in de National Gallery, waar alleen de Titiaans hangen, opgevoerd.

Chris Ofili voegt daar het zijne aan toe in de zaal ernaast - de Britse schilder transporteerde het verhaal van Diana, naar zijn huidige woonplaats Trinidad, zoals ook Titiaan het Griekse verhaal in een Italiaans landschap situeerde. In zeven monumentale schilderijen is Diana zwart, zijn de kleuren tropisch en de vormen sappig. De seksualiteit is explicieter, wordt meer gevierd, de schaamte iets ontkracht. Zoals Ofili zelf tegen de BBC zei: had Diana nou niet een beetje overdreven door zó kwaad te worden op Actaeon? Moest hij dat echt met zo'n brute dood bekopen? Bij Ofili is het de dierlijke, scheppende kracht van de seksualiteit die je ziet, alles vloeit samen - zelfs de bomen, planten, het landschap, hebben seksuele vormen.

Bijna alsof het afgesproken is, kiest kunstenaar Mark Wallinger net een ander facet: juist de spanning van het kijken. Het kijken dat niet zonder gevolgen kan blijven, zoals het in elk van de Titiaanschilderijen terugkomt: het moment dat Diana Callisto's zwangerschap ziet als de nimf zich ontkleedt, het moment dat Actaeon de naakte godin en haar nimfen ziet baden, het moment dat Actaeon de dood vindt als de jachthonden hem ontdekken.

Wallinger zette een badkamer in de National Gallery en selecteerde zeven vrouwen, die allemaal Diana heten, die daar om beurten naakt in baden. De badkamer staat in een zwarte doos, in een donkere museumzaal. Alleen als de bezoeker door kleine gaten kijkt - het sleutelgat van de zwarte deur, een kier tussen de lamellen, een heel klein gat in een kapot raam - ziet hij haar, gedeeltelijk.

Viezerik

Een ongelooflijk sterk kunstwerk, alleen al omdat je er als toeschouwer meteen onderdeel van bent. De spiedende bezoekers staan wiebelend op hun tenen voor het raam, of hurkend voor het sleutelgat. Een chique meneer in een lange Burberry-jas wordt in één klap vies, van dat kunstkijken. Licht gegeneerd kijkt hij, als hij plaats maakt voor mij.

Daar zit ze, Diana, naakt te baden zoals Ovidius beschreef. En wij zijn Acteaon, op ons ligt de schuld van het zien. In een beeldcultuur vol bloot voelen we opeens weer de lading die een blik kan hebben.

De derde kunstenaar is de jonge Conrad Shawcross, ook in Groot-Brittanië geen grote bekende. Hij maakte van Diana een robot - de eerste robot ooit tentoongesteld in de Gallery. De eerste keer ook dat Royal Balletdansers met een (enorme) robot dansten, want elk van de drie kunstenaars maakte van hun werk een adaptatie als decor voor de drie voorstellingen.

Bij Shawcross is juist de contradictie tussen de koudhartige precisie waarmee Diana haar vijanden bejegent en haar kwetsbaarheid verenigd: de robot, een readymade uit een autofabriek, heeft een sculptuur van een hertengewei uit hout gesneden en beschijnt dat met een onderzoekend bewegende lamp aan de robotarm. Als Hannibal the Cannibal die zijn slachtoffer bestudeert.

De balletvoorstellingen, waarvan in de tentoonstelling films te zien zijn, zijn in juli opgevoerd, waarbij de voorstellingen op de laatste avond in twintig plaatsen in Groot-Brittanië gratis buiten op groot scherm werd vertoond. De BBC liet vorige week een documentaire zien. Als ze het doen doen ze het goed: het hoogste niveau, het grootste bereik. Het is alsof de Britten, tijdens de Olympische Spelen, terugblikken naar de Olympus, de berg van de goden waar de inspiratie voor dit alles ontstond. En het, soms hardhandig, naar deze tijd sleuren, door ons even allemaal Actaeon te laten zijn, of juist Diana. Een vergelijking zo beeldend, dat die iedereen kan raken, zoals ook Charles Spencer deed.

Metamophosis: Titian 2012. T/m 23/9 in de National Gallery, Sainsbury Wing, gratis toegang.

Diana's dichters

Ook onderdeel van het project Metamorphosis: Titian 2012 is een bundel met twintig hedendaagse gedichten, geïnspireerd op Titiaans schilderijen en Ovidius' Metamorfosen. De een (van dichter Patience Agbabi) biedt het perspectief van de zwarte slavin die naast Diana is afgebeeld in het schilderij Diana en Actaeon ('Too harsh! You should have looked at me./Diana, goddess of the hunt, will hound you / like a god, athletic, proud, immortal'). Nobelprijswinnaar Saemus Heaney neemt de positie van Actaeon in, die veranderd is in een hert en Tony Harrison laat de lezer zelf Actaeon worden, die ook bestraft wordt voor het bespieden van de naakte Diana: 'As you exit through the gallery's glass doors / that antlered head reflected, is it yours?' (Metamorphosis, Poems Inspired By Titian, uitgeverij Yale University Press)

Titziano? No, Tisjun!

Een Griekse godin, geschilderd door een Italiaan voor een Spaanse koning, maar toch: de drie schilderijen Diana en Actaeon, Diana en Callisto en De dood van Actaeon zijn utterly Brits. Ze zijn al tweehonderd jaar in het land en al vijftig jaar in Britse musea te zien, de eerste twee als bruikleen, de laatste van de National Gallery. Maar in 2008 besloot de eigenaar van Diana en Actaeon en Diana en Callisto, dehertog van Sutherland, ze te koop te zetten. Voor honderd miljoen pond (127 miljoen euro). Een schappelijke prijs volgens kenners; de kunstwerken maken immers deel uit van Titiaans beste werk.

Groot-Brittannië kwam in opstand. Hún 'Tisjuns' mochten niet verdwijnen in privécollecties in Qatar of Sillicon Valley. Een offensief begon; in 2009 kocht de National Gallery in Schotland Diana en Actaeon. Drie jaar kregen de musea tijd om de resterende 50 miljoen pond voor Diana en Callisto bijeen te brengen. Het lukte, afgelopen maart, door een gezamenlijke aankoop van de musea, met hulp van fondsen. De hertog gaf nog 5 miljoen pond korting. De drie Diana's werden Britse nationale trots. Voor het eerst sinds de 18de eeuw zijn ze nu alledrie samen te zien.

undefined

Meer over