Analyse

Met zijn machtspolitiek rond Oekraïne dwingt Rusland Europa tot meer eenheid

‘Als de Amerikaanse president meer doet om een oorlog in Europa te verhinderen, klopt er iets niet’, schreef een Duitse krant bijtend. Gaandeweg brengt de Oekraïnecrisis de Europese landen op één lijn, ook met de VS.

Peter Giesen
Oeikraïense soldaten in de oostelijke stad Marjinka. Oekraïne is volgens de Amerikaanse politicoloog Francis Fukuyama ‘de frontlijn in de geopolitieke strijd tussen democratie en autoritarisme’. Beeld Tyler Hicks / The New York Times / ANP
Oeikraïense soldaten in de oostelijke stad Marjinka. Oekraïne is volgens de Amerikaanse politicoloog Francis Fukuyama ‘de frontlijn in de geopolitieke strijd tussen democratie en autoritarisme’.Beeld Tyler Hicks / The New York Times / ANP

Transparency International brengt elk jaar een lijst van corrupte landen uit, van 1 (de minst corrupte, een plaats die wordt gedeeld door Denemarken, Finland en Nieuw-Zeeland) tot 180 (Zuid-Soedan). Oekraïne staat op plaats 122, op gelijke hoogte met Eswatini (het voormalige Swaziland), net voor Gabon.

Volgens de denktank Freedom House worstelt Oekraïne met de opbouw van zijn democratie. Het land kan uitgroeien tot een open en pluralistische samenleving, maar steenrijke oligarchen hebben te veel macht, en journalisten en activisten worden in elkaar geslagen zonder dat de politie optreedt.

Twijfels over Duitsland

Waarom zou het Westen zich druk maken over zo’n onvolkomen land? Hoeveel offers wil het brengen? Amerikanen en Europeanen willen niet sterven voor Kiev, dat hebben hun leiders al duidelijk gemaakt. Maar willen ze ook koude voeten krijgen voor Oekraïne? Politieke leiders en diplomaten zeggen van wel: de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en de Europese Unie zijn bereid om Rusland zwaar te straffen voor een inval in Oekraïne, ook als Europa daardoor geen Russisch gas meer zou krijgen of anderszins economische schade zou ondervinden. Toch blijven de twijfels, vooral over de opstelling van Duitsland. Vrijdag nog hekelde de Letse minister van Defensie Artis Pabriks de ‘immorele en hypocriete relatie’ van Duitsland met Rusland.

Het is redelijk om je af te vragen hoeveel je over moet hebben voor een ‘gebrekkige democratie’ als Oekraïne, schrijft de befaamde Amerikaanse politicoloog Francis Fukuyama op de site American Purpose. Maar ‘mensen in Oekraïne zijn vrij op een manier die in Rusland niet bestaat: ze kunnen protesteren, zich organiseren, stemmen’. In 2019 kozen ze een volslagen outsider, de tv-komiek Volodymyr Zelenski, tot president, terwijl de Russische verkiezingen worden voorgekookt om Poetin aan de macht te houden. Bovendien vestigt Fukuyama zijn hoop op de jonge generatie, die ‘in Europese waarden gelooft en niets liever wil dan dat Oekraïne een deel van Europa wordt’.

Daarmee is Oekraïne ‘de frontlijn in de geopolitieke strijd tussen democratie en autoritarisme’, aldus Fukuyama. De Russische president Poetin heeft de afgelopen weken duidelijk gemaakt dat hij de westerse winst van de Koude Oorlog ongedaan wil maken. De landen van het voormalige Warschaupact moeten terug in de Russische invloedssfeer. Als Oekraïne valt, komen ook andere landen onder druk te staan, vooral in het Baltische gebied en Oost-Europa. ‘Buiten Europa kijken de Chinezen heel goed hoe het Westen op deze crisis reageert, terwijl ze hun kansen op het inlijven van Taiwan inschatten’, aldus Fukuyama.

Dominotheorie

Het is een terugkeer naar de dominotheorie uit de Koude Oorlog: als één staat valt, vallen er meer. Daardoor krijgt het lot van één land een cruciale betekenis in de mondiale strijd tussen twee systemen.

Als Rusland niet gestopt wordt, raakt de Europese veiligheidsorde na de Koude Oorlog onherstelbaar beschadigd, schrijft de Portugese veiligheidsdenker Bruno Maçães in het Amerikaanse weekblad Time: ‘Europeanen zouden plotseling in een wereld leven waarin Rusland zich het recht voorbehoudt om overal te interveniëren, als het vindt dat zijn belangen op het spel staan.’ Met toenemende brutaliteit zal Rusland verder trollen, desinformatie verspreiden, verkiezingen beïnvloeden, vazalstaten creëren, andere staten chanteren, zijn wil opleggen en soms binnenvallen.

‘Het gevaarlijkste moment sinds de Koude Oorlog’

Nooit eerder sinds de val van de Muur in 1989 werd Europa zo indringend geconfronteerd met zijn kwetsbaarheid. Onwennig zoekt de EU een geopolitieke rol in een wereld die niet langer om vrijhandel maar om veiligheid draait. ‘Europa ondergaat het gevaarlijkste moment sinds de Koude Oorlog’, zei EU-buitenlandchef Josep Borrell deze week. Daarom moet het ‘de taal van de macht’ leren spreken.

Die taal vereist in elk geval eensgezindheid, en dat is traditioneel het zwakke punt van de EU. De grootste twijfels waren er de afgelopen weken over Duitsland, dat nauwe commerciële betrekkingen met Rusland onderhoudt, vooral op het gebied van gas. In een interview met de Süddeutsche Zeitung zei bondskanselier Olaf Scholz dat Duitsland wil praten over zware sancties, zoals het afblazen van de gaspijpleiding Nord Stream 2, maar dat zulke maatregelen vooral ‘slim’ moeten worden uitgevoerd, zodat ze Duitsland zelf niet te veel schaden.

Russische kernwapens

Ook in Duitsland zelf werd Scholz zwaar bekritiseerd om zijn aarzelende opstelling. ‘Duitsland verspeelt zijn reputatie als betrouwbare partner’, schreef de Süddeutsche Zeitung in een bijtend commentaar. ‘Als de Amerikaanse president meer doet om een oorlog in Europa te verhinderen dan de Duitse bondskanselier, klopt er iets niet.’ Het is juist van het grootste belang dat Europa de Amerikanen te vriend houdt, aldus de krant, anders staat het alleen tegenover Rusland, het land met het grootste aantal kernwapens ter wereld.

De afgelopen dagen bezwoeren de Duitsers dan ook dat alle opties op tafel liggen, ook het afblazen van Nord Stream 2. Ondanks alle aarzelingen is Scholz bereid om van de gaspijpleiding af te zien, terwijl zijn voorgangers stoïcijns aan het project bleven vasthouden. Zo kruipt de EU toch naar meer eenheid, onderling en met de VS. Zoals Gérard Araud, voormalig ambassadeur van Frankrijk de VS, in The New York Times zei: ‘Poetin is zo extreem in zijn eisen dat het onmogelijk is de rijen niet te sluiten.’

Meer over