AnalyseExcuses Indonesië

Met wat meer afstand zijn excuses aan Indonesië nu wel mogelijk

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima worden verwelkomd op paleis Bogor door president Joko Widodo en zijn echtgenote Iriana, en planten een boom in de tuin van het presidentieel paleis.Beeld ANP

Na 75 jaar kwamen ze dan toch via koning Willem-Alexander, de excuses van een Nederlands staatshoofd voor het militaire geweld bij de onafhankelijkheid van Indonesië. Maar daarmee is nog steeds niet alle kou uit de lucht.

Voor de tweede keer in korte tijd verraste de Nederlandse regering met excuses voor overheidsoptreden in het verleden. Dinsdag, op de eerste dag van het vierdaagse staatsbezoek aan Indonesië, stond koning Willem-Alexander in een bondige verklaring stil bij de periode van dekolonisatie tussen 1945 en 1949: ‘Voor geweldsontsporingen van Nederlandse zijde in die jaren wil ik hier nu, in navolging van eerdere uitspraken van mijn regering, mijn spijt uitspreken en excuses overbrengen.’

Het was voor het eerst dat een Nederlands staatshoofd het woord ‘excuses’ (in het Engels: apologies) ten overstaan van de Indonesiërs letterlijk in de mond nam. Koningin Beatrix had het 25 jaar geleden, bij het vorige staatsbezoek, al willen doen. Toenmalig premier Wim Kok hield dat tegen, vanwege de gevoeligheid bij Indische organisaties en Indië-veteranen.

Huidig premier Mark Rutte zei dinsdag dat de regering een ‘bekend’ standpunt heeft vertolkt, maar dat het nieuw is dat de koning – die met de ministers de regering vormt – dat doet. ‘Dat heeft bijzondere impact.’ SP en GroenLinks hadden maandag in de Volkskrant opgeroepen een gebaar te maken. De kans leek niet groot, mede door het ontbreken van een staatsbanket – het moment bij uitstek voor beladen toespraken.

Zelf verraste Rutte in januari met een uitspraak bij de jaarlijkse Nationale Holocaust Herdenking. Hij betuigde spijt dat het Nederlandse gezag niet meer had gedaan om de Joodse bevolkingsgroep te beschermen. ‘Nu de laatste overlevenden nog onder ons zijn, bied ik vandaag namens de regering excuses aan voor het overheidshandelen van toen.’

Getal 75

In beide excuses speelt het getal 75 een grote rol. Nederland viert dat het 75 jaar geleden werd bevrijd van de Duitse bezetting. In Indonesië kwam een einde aan de Japanse overheersing en werd de onafhankelijkheid uitgeroepen. Dat Nederland zijn voormalige kolonie niet voetstoots die onafhankelijkheid gunde, maar zich er vier jaar lang met militair geweld tegen verzette, is en blijft een smet op het verleden.

Rutte en Willem-Alexander zijn beiden geboren 1967. Zij zijn van een generatie met meer afstand tot de geschiedenis, maar hebben er door hun persoonlijke achtergrond ook indringend kennis van. In het tv-interview ter gelegenheid van zijn 50ste verjaardag zei Willem-Alexander over prins Claus: ‘Mijn vader is zich altijd bewust gebleven dat hij uit Duitsland kwam. Hij voelde zich medeverantwoordelijk voor de Holocaust, ook al had hij er niets mee te maken gehad.’ Rutte heeft in interviews meermaals over zijn Indische familiegeschiedenis verteld. Zijn vader zat in een jappenkamp en verloor er zijn eerste vrouw.

Kennelijk was nu het moment aangebroken voor verdere stappen. De toorn van diegenen die zich daardoor gekwetst voelen, is geen belemmering meer. Beatrix mocht in 1995 louter woorden van droefenis uitspreken: ‘De scheiding tussen onze landen is een langdurig proces geworden, dat veel pijn en bittere strijd heeft gekost.’

Verkeerde kant

In 2005 kon Ben Bot, toen minister van Buitenlandse Zaken, met spijtbetuigingen komen. Nederland stond tussen 1945 en 1949 ‘aan de verkeerde kant van de geschiedenis’, zei Bot. Een latere minister op die post, Bert Koenders, maakte excuses in Rawagede, waar standrechtelijke executies plaatsvonden.

Is hiermee nu alle kou uit de lucht? Niet helemaal. Brede excuses voor de hele koloniale tijd vanaf 1600 – waar de SP om vroeg – zijn de woorden van de koning niet. Hoewel de meeste politieke partijen met instemming reageerden, liet Thierry Baudet van Forum voor Democratie zich afkeurend uit. ‘Als nazaat van trotse Indische Nederlanders schaam ik me voor de Nederlandse regering die onze geschiedenis miskent en de tegen onze bevolkingsgroep gepleegde misdaden negeert.’

Daar wees ook de Federatie Indische Nederlanders (FIN) op. Zij liet weten ‘onaangenaam verrast’ te zijn door de koninklijke woorden. In de ‘bersiap’, het machtsvacuüm na de Japanse capitulatie, zijn vele Indische Nederlanders het slachtoffer geworden van Indonesisch geweld. Deze episode maakt deel uit van een groot onderzoek dat drie instituten, gefinancierd door de overheid, verrichten naar geweldgebruik in de dekolonisatie. Volgens FIN had de regering de uitkomst van dat onderzoek, volgend jaar september, moeten afwachten. Dan had ook president Joko Widodo excuses kunnen maken.

Drie handreikingen naar Indonesië:

Koningin Beatrix in 1995: ‘Wanneer wij terugblikken op deze tijd, die nu bijna vijftig jaar achter ons ligt, stemt het ons bijzonder droevig dat zovelen in deze strijd zijn omgekomen of er een leven lang de littekens van hebben moeten dragen.’

Minister Bot in 2005: ‘Ik zal met steun van het kabinet aan de mensen in Indonesië duidelijk maken dat in Nederland het besef bestaat dat de onafhankelijkheid van de Republiek Indonesië de facto al begon op 17 augustus 1945 en dat wij - zestig jaar na dato - dit feit in politieke en morele zin ruimhartig aanvaarden.’

Minister Koenders in 2016: ‘De tragedie van destijds is een zwarte bladzijde in onze geschiedenis. We hebben erkend dat er fouten zijn gemaakt en dat er vreselijke dingen zijn gebeurd. Daarvoor heeft de Nederlandse regering excuses aangeboden. Die heb ik vandaag herhaald in het gesprek.’

N.B.: In een eerdere versie van dit artikel stond dat drie instituten in opdracht van de overheid onderzoek doen naar geweldgebruik in de dekolonisatie. Dat moet zijn: gefinancierd door de overheid.

Indonesië neemt genoegen met excuses die nooit ver genoeg gaan
Minister van Buitenlandse Zaken Retno Marsudi is tevreden met de excuses die koning Willem-Alexander heeft meegebracht naar Indonesië. Veel beter zal het niet meer worden, denkt zij: ‘Ik denk dat het nu helder genoeg is en dat we er niet meer op hoeven door te gaan.’

Meer over