'Met schilderijen heb ik geduld. Die klagen niet'

Soms is restaurator Sabrina Meloni uren bezig aan één vierkante centimeter. Krabbend en retoucherend werkt ze langer aan een schilderij dan het Jan Steen in de 17de eeuw kostte om het te maken.

WIETEKE VAN ZEIL

'Dat is het niet zo gauw. O ja, een hele avond facebooken. Dat wel.'

'Soms heb je zo'n dag dat je heel veel doet, een hele lijst hebt afgewerkt en superefficiënt bent geweest. Fijn.'

5

Als een week acht dagen zou tellen, wat deed je dan op de achtste dag?

'Sieraden ontwerpen; daar kom ik nu te weinig aan toe. Dat zeg ik nu; drie jaar geleden had ik gezegd beeldhouwen, in een buitenatelier. En over een paar jaar zeg ik denk ik iets anders.'

6

Wat was de mooiste dag van je leven?

'Een heel belangrijk moment was de dag dat ik werd aangenomen op de restauratie-opleiding, in 1998. De dagen voor ik het te horen zou krijgen waren vreselijk. Het was snikheet tijdens het toelatingsgesprek; Nederland speelde tegen Mexico, we hoorden het geschreeuw buiten toen Nederland scoorde. Het was donderdag, ik moest tot dinsdag wachten. De tijd stond totaal in slowmotion. Dat weekend ging maar niet voorbij, het wílde geen dinsdag worden.'

CV

Sabrina Meloni(1970, Gouda) studeerde kunstgeschiedenis in Leiden. Van 1998 tot 2003 volgde ze de opleiding tot restaurator aan de Stichting Restauratie Atelier Limburg (SRAL) in Maastricht. Sinds 2003 is ze restaurator bij het Mauritshuis in Den Haag. Daar restaureerde ze onder andere de portretten Jacob Olycan en Aletta Hanemans van Frans Hals (2006-'07), de Handwerkende vrouw bij een wieg van Gerard Terborch (2005-'06), en vijf Jan Steens: Soo voer gesongen so na gepepen (2003-'04), Wie een varken is moet in het kot (2009), Sisterspelende vrouw (2010), Het doktersbezoek (2011). Die laatste drie zijn nu in het Gemeentemuseum te zien - het Mauritshuis is dicht wegens verbouwing. De restauratie van Het Doktersbezoek is op YouTube te zien in zeven filmpjes. Meloni restaureert momenteel Steens Dansende boeren.

Verloren tijd

4

Wanneer is tijd goed bestede tijd?

Zomertijd

Sabrina Meloni

Het is lastig om bij een andere tijd aan te komen, zelfs met de techniek van tegenwoordig. Terwijl restaurator Sabrina Meloni toch zeker weet dat er onder, zeg, Het doktersbezoek van Jan Steen nogal wat geschiedenis verborgen zit. Maar die komt zelfs met de allernieuwste XRF-techniek - waarbij röntgenstralen over hele vlakken onderschilderingen kunnen blootleggen - niet tevoorschijn. Ze vond er een arm mee, dat wel. De rest van het lichaam is nog zoek.

De eerste clou van de verborgen voorstelling kreeg ze toen ze felgroen vond onder de verf aan de rand van het schilderij. Dat hoort niet bij een grondlaag. Ze draaide het schilderij een kwartslag en keek. Infrarood licht gaf de contouren van een huisje prijs, en een wijnrank. Typisch Steen. Er zat dus een schilderij onder het schilderij.

Maar nu dat midden. Wát heeft hij daar afgebeeld? Het is nog niet te achterhalen. De voorstelling wegschrapen is geen optie - Het doktersbezoek is een van de bekendste Jan Steens in het Haagse Mauritshuis, dat dunne laagje verf is miljoenen waard. Maar het frustreert wel, zegt Meloni. Die XRF-scan kon het waarschijnlijk niet blootleggen doordat de chemische samenstelling van de verf van beide voorstellingen hetzelfde is. Het wachten is op een nieuwe techniek. In een andere tijd, misschien nog jaren van hier. Misschien na haar.

De tijd vertragen is haar werk. Zo'n schilderij wordt oud, en dat wil je niet. Loodwit verzeept, verf wordt transparant, vernis breekt, houtnerven komen tevoorschijn, nuances verdwijnen, gronderingen worden zichtbaar. Maar die dronken boeren van Steen moeten er toch fris uit blijven zien. Ze restaureerde vijf Jan Steens, de afgelopen jaren. En nog twee Frans Halzen, en naar veel andere deed ze onderzoek.

Wie heeft er nou langer aan zo'n schilderij gewerkt, Jan Steen of jij?

'Ik. Jaaaaa. Ik hoop toch voor Jan Steen dat-ie wat sneller werkte. Het moet ook wel: hij heeft zeker vierhonderd schilderijen gemaakt, hij werd maar 53 jaar. Mijn werk aan een Steen duurt minstens een half jaar. Onderzoek, kijken met infrarood en röntgen, verfmonsters nemen en analyseren, vernis verwijderen, oude overschilderingen weghalen, nieuwe vernis aanbrengen, nieuwe retouches erop zetten. Aan de grote Soo voer gesongen, so na gepepen werkten we zo'n acht maanden met z'n tweeën. Naar elkaar toe, ik van links, mijn collega Carol Pottasch van rechts.'

Dagen, weken, maanden doorbrengen binnen de comfort zone van Jan Steen. Dat creeert een band, lijkt me.

'Ja, het is moeilijk niet van hem te houden. Er gebeurt zo veel op die schilderijen. Ze hebben het altijd over de grote drie: Rembrandt, Hals, Vermeer. Steen is de vierde. Hij is een beetje de Jan Wolkers van de schilderkunst. Altijd net iets minder serieus genomen, wat drukker, er zit altijd iets luchtigs in zijn schilderijen, hoe intelligent ze ook zijn. En bekend bij het grote publiek, ook door die gezegden.

Gezegden? Ik ken alleen die van het huishouden.

'En leven in de brouwerij brengen. Ook van hem. Zijn vrouw klaagde dat er niet genoeg nering was in de brouwerij - Steen was ook bierbrouwer. Toen vulde hij een ketel met water en mout en liet er een stel eenden in los, die alle kanten opvlogen. 'Is het nou niet levendig in de brouwerij?', zei hij.'

En die schilderijen. Je kindjes?

'Er staan wel foto's van ze op mijn bureau, dus ja, ze zijn een beetje als kinderen. Collega's hebben het er ook zo over; de Jan Steens van Sabrina. Ik ben ze steeds interessanter gaan vinden. Binnen dat kabaal kan er een detail uitspringen dat zo mooi is en met zo veel liefde geschilderd. Die stenen kan, in Het doktersbezoek, bungelend aan de vingers van een chique dame.'

Het atelier staat vol potjes met poeders, als een 17de-eeuwse apotheek, en tegelijk vol grote apparatuur, als een hightech laboratorium. De ventilator zoemt, het is koud, er moet altijd een vestje mee - klimaatregulering houdt het fris. De werkplek is tijdelijk, want voor de renovatie van het Mauritshuis moesten de restauratoren hun atelier op de zolder van het museum verlaten, tot 2013. Een gemoedelijk, afgelegen atelier in een 17de-eeuws kasteel. Romantisch is het wel - je zou er bijna Rapunzel in zien. Vier rapunzels; de restauratoren en de natuurwetenschapper zijn allemaal vrouwen.

Het klopt dan ook helemaal niet, zegt Sabrina Meloni, dat beeld van restauratoren als eenzaam werkende monniken. Uur na uur, dag na dag, zonder iemand te spreken. Er wordt hier juist veel gesproken, conservatoren lopen af en aan. Toch: ze werkt soms uren aan een vierkante centimeter. Met minuscule scalpeltjes, in een ergonomische houder gestoken zodat het handvat zich niet in haar vinger boort door de concentratie. 'Je zult wel heel veel geduld hebben', vragen mensen Meloni vaak. Ja, met schilderijen, niet met mensen, zegt ze dan. Schilderijen klagen niet.

Restaureren is langzaam werk. Kun je er ook stress van krijgen?

'Tuurlijk. Je loopt vaak tegen je grenzen aan. Het moet beter, het moet mooier, het moet nog eens over.'

Lig je wakker?

'Nee. Maar ik neem ze wel mee in mijn dromen. Dat er iets ergs mee gebeurt. Verbranden, of vallen. Nooit door mij gelukkig.

'Of als ik fiets. Dan zie ik een gerepareerde scheur in het asfalt en dan denk ik, jeetje wat een lelijke vulling. Wat een slechte textuur, en het is helemaal niet op niveau.'

Het loopt door elkaar bij Meloni: werk en vrije tijd. Op het fietspad ziet ze slecht uitgevoerde restauraties, in de lucht een Ruisdael, of Berckheyde, afhankelijk van het weer. Die waren er vroeger al, als ze naar school fietste in de weilanden rond Gouda, in de winter. Die zijn er nog steeds. Of als ze van het werk naar buiten loopt, haar fiets losmaakt bij het hekje aan de Hofvijver en naar het westen kijk, naar het eilandje en de Gevangenpoort. Soms zie je dan het Gezicht op Delft. Met van die donkere wolken en zo'n streep zon eronderdoor. Vermeer boven het Binnenhof.

Dat klinkt niet alsof je je helemaal kunt losmaken van je werk.

'Dat kan ik wel, maar niet op de fiets. Dan moet ik skaten, of na het werk naar het Zwarte Pad, met een biertje in de zon. Naar de zee kijken. Of eten. Restauratoren houden van koken. Véél meer dan conservatoren.'

Vertel.

'Misschien is het de omgang met materiaal, het priegelig bezig zijn met ingrediënten, en het hoeft niet per se snel. Het onderzoek naar de mogelijkheden van materiaal vond ik altijd al net zo leuk als het eindresultaat. Ook bij schilderles vroeger.'

Restauratoren zijn eraan gewend de tijd te nemen?

'Ik denk het. Laatst zei een collega dat hij pasta bolognese had gemaakt. Doordeweeks. Ik zei: jeetje dat je dat nog lukt na je werk. O, het was zo gemaakt hoor, zei hij. Neeeeee. Een bolognese is niet zo gemaakt.'

Nee?

'Drieënhalf uur. Minstens. De smaak moet intens zijn en geconcentreerd. Als de saus te snel is gemaakt, is het zurig. Het vlees moet rood worden van de tomaten. Beetje wortel, bleekselderij, uitje.

En knoflook.

'Neeee. Geen knoflook. Hahahaha! In bolognese hoort geen knoflook.'

Hier komt de Italiaanse Meloni tevoorschijn. De Meloni met de vader uit Ferrara. Haar ouders, die vroeger al omreden om Barilla-pasta te kopen in Den Haag. Een groot deel van haar vrije tijd zit daarin: eten. Koken, kopen, blogs lezen. En praten. Italianen praten eindeloos over eten en dan vertellen ze ook precies hoe het moet. En elke Italiaan doet het weer anders. Tijdens het eten gaat het over eten. Recentste project: haar risotto verfijnen.

Hoe verfijn je risotto?

'Ik maak mijn eigen bouillon, blokjes komen er hier niet in. Het kost tijd. Ik geloof dat ik vijftien soorten rijst heb geprobeerd.

'De beste heb ik gegeten in Scilla, in Calabrië. Van het oude Scylla en Charybdis, de mythische zeemonsters uit de Odyssee. Risotto met zeevuchten. Ik droom er nog steeds van. Dat ik terugga naar dat tentje en de kok vraag of ik er een week voor niks in de keuken stage mag lopen, alleen om te zien hoe hij die risotto maakt.'

Het is tijd voor de lunch. We lopen nog even naar de Dansende boeren bij een herberg. Boeren dansen, drinken, eten, kotsen. De restauratie is bijna af. Op een barst, dwars door de kerktoren, is Meloni nog wat aan het retoucheren. Dat moet niet te glad worden, want op het schilderij is veel textuur van de verf en het hout te zien. Het is kijken, verf mengen, proberen, tot het perfect invoegt met Jan Steen.

'Altijd te weinig. Er zijn altijd veel meer dingen die ik bij een schilderij zou willen weten en uitzoeken. Ik lees 's avonds bij. Op ieder schilderij had ik meer willen retoucheren. Er worden grappen gemaakt in het museum, dat ze de schilderijen onder onze handen vandaan moeten plukken.'

1

Heb je te weinig tijd, te veel tijd of precies genoeg?

2

Wat ga je na de zomer anders doen?

'Ik wil dingen wel wat gestructureerder doen, zodat ik meer kan in minder tijd.'

3

Wanneer is tijd verspilde tijd?

undefined

Meer over