100 jaar Volkskrant

Met het communisme had de Volkskrant in 1948 geen geduld meer

In een wekelijkse serie kijken we terug op hoe de Volkskrant de afgelopen 100 jaar verslag deed van historische gebeurtenissen. Deze week: de communistische machtsgreep in Praag van februari 1948.

de Volkskrant van 25 februari 1948 Beeld de Volkskrant
de Volkskrant van 25 februari 1948Beeld de Volkskrant

Het was een coup volgens het boekje: de communistische machtsgreep in Praag in de laatste week van februari 1948. En de lezers van de Volkskrant werden, uitsluitend op basis van informatie van buitenlandse persbureaus, van de ontwikkelingen op de hoogte gehouden.

Die voltrokken zich in een adembenemend tempo. Op 20 februari stapten twaalf niet-communistische ministers uit de Tsjecho-Slowaakse regering van nationale eenheid. Daarmee hoopten zij, tegen de achtergrond van wanorde die naar hartenlust door communistische ‘arbeidersmilities’ werd opgepookt, vervroegde verkiezingen te kunnen afdwingen. President Edvard Benes, een sociaal-democraat die voor zijn land een neutrale toekomst binnen de invloedssfeer van de Sovjet-Unie zag weggelegd, aanvaardde het ontslag van de ministers niet – wellicht omdat hij voorzag dat de communistische partij (de grootste in het parlement) dit machtsvacuüm zou vullen.

En zo geschiedde, zij het dat de communisten bij de uitvoering van hun machtsgreep afhankelijk waren van de steun van enkele afvallige sociaal-democraten. Op 25 februari gaf Benes, moegestreden, zijn zegen aan een regering waarvan ook sociaal-democraten en ‘partijloze technocraten’ deel uitmaakten, maar die volledig werd gedomineerd door de communisten van Klement Gottwald.

Vertrouwd patroon

Na soortgelijke coups in andere Oost-Europese landen was de Volkskrant enigszins vertrouwd met het patroon: arbeidersmilities die met stakingen en betogingen de eerbiediging van ‘de wil van het volk’ eisten, communisten die duistere complotten van ‘reactionairen’ en ‘bourgeois nationalisten’ ontwaarden, Sovjet-Russische dignitarissen die hun diensten aanboden. Kort daarop trad, onder ‘ovationele bijval’ van het volk, een regering aan die slechts in vorm democratisch was. Radiostations en kranten werden onder communistische supervisie geplaatst, ministers reisden ijlings af naar andere volksrepublieken om ‘vriendschapsverdragen’ te sluiten, en ten slotte werden overal in het land – ter viering van de goede afloop – feesten en sportfestijnen georganiseerd. In Tsjecho-Slowakijke werd het complete programma binnen een week afgewerkt.

Over het vervolg maakte de Volkskrant, wijs geworden door ervaring, zich geen illusies. De niet-communistische ministers ‘zullen blijven zolang de meesters het nuttig oordelen. Daarna zullen ook zij verdwijnen, om plaats te maken voor communistische functionarissen. Elk totalitair regime werpt nutteloos geachte werktuigen weg.’ Inderdaad stierf Benes een half jaar na de coup. Minister van Buitenlandse Zaken Jan Masaryk (de zoon van Thomas Masaryk, de eerste president van Tsjecho-Slowakije) overleefde de coup amper twee weken: op 10 maart werd zijn levenloze lichaam aangetroffen onder het venster van zijn werkkamer. ‘Zelfdoding’, luidde de officiële doodsoorzaak. In 2004 werd echter bevestigd wat altijd al werd vermoed: dat hij uit het raam was geduwd – ‘gedefenestreerd’.

‘Vallen Italië en Frankrijk ook?’

De Volkskrant vreesde dat het Tsjecho-Slowaakse draaiboek ook klaar lag in Italië en Frankrijk. ‘De communistische partijen hebben er een machtige impuls ontvangen. De Gottwalds gereed – zij kennen de formule der democratische meerderheid – en een sterke sociaal-democratische linkervleugel staat hun in beide landen ter beschikking’. Twijfels aan de loyaliteit van de brave PvdA uitte de Volkskrant niet. Wel stelde ze, enigszins omfloerst, het bestaansrecht van de (communistische) CPN ter discussie: ‘Kan het grote vrijheidsdoel van het Nederlandse volk het stellen buiten de duidelijke onverdraagzaamheid en het concrete ongeduld van dit volk ten aanzien van communisme en revolutie, waarvoor geen enkel recht van geen enkele tegenstander telt?’