Met glas en lepeltje uitleggen wat 'erin' betekent

Welke waarde hecht je aan de getuigenis van een volwassen man die denkt dat een treinreis naar Parijs tien minuten duurt?...

Van onze verslaggeefster Ellen de Visser

Zedenrechercheurs schakelen daarom steeds vaker de deskundigenpool in. De pool, die vier jaar geleden werd opgericht door gehandicaptenorganisaties VGN en Somma, wordt sinds kort beheerd door het Korps Landelijke Politiediensten (KLPD). De drie orthopedagogen, de speltherapeute en de maatschappelijk werker uit de pool werken met verstandelijk gehandicapten en hebben een politieopleiding gevolgd, waardoor zij weten hoe ze hen het beste kunnen ondervragen.

Nooit een vraag aan een verstandelijk gehandicapte met 'waarom' beginnen, weet criminologe S. van der Zee van de KLPD. Voor het beantwoorden daarvan is inzicht nodig in oorzaak en gevolg en dat ontbreekt vaak. Voorzichtig zijn met navragen of doorvragen, want dan denken ze dat ze het niet goed doen en kunnen ze dichtklappen. Meteen op zoek gaan naar het 'woordenboek' van de gehandicapte.

Van der Zee vertelt over een slachtoffer dat ontkende dat ze was aangeraakt. Later bleek dat ze het woord 'aanraken' niet kende, maar dat ze wel 'geaaid' was. Soms moet er een glas en een lepeltje aan te pas komen om uit te leggen wat 'erin' betekent. Belangrijk om het verschil tussen verkrachting en aanranding te kunnen aantonen.

De verhoorders moeten rekening houden met juridische complicaties, zegt M. Lammers, beleidsmedewerker bij Somma en een van de oprichters van de pool. 'Verstandelijk gehandicapten denken snel dat ze het fout doen. Je moet ze vaker bevestigen, anders bestaat de kans dat ze niets meer zeggen. Maar dat mag niet tijdens het verhoor. Suggestieve of sturende vragen zijn niet toegestaan, maar antwoord geven op open vragen is voor hen vaak weer te moeilijk.'

Om die problemen het hoofd te bieden, moet het verhoormodel worden aangepast. Voor de gesprekken, die meestal in een van de elf verhoorstudio's in Nederland plaatshebben, wordt nu het model gebruikt voor het horen van kinderen. Duidelijker moet worden, zegt Lammers, wanneer er hulpmiddelen mogen worden gebruikt. In iedere studio liggen Dick Bruna-achtige plaatjes van een blote jongen en een meisje. Die kunnen verhoorders gebruiken om gehandicapten aan te laten wijzen wat ze met woorden niet duidelijk kunnen maken.

Lammers: 'Voor sommige gehandicapten zijn die plaatjes nog te abstract, omdat ze het verband met hun eigen lichaam niet kunnen vatten. Dan zou je middelen moeten kunnen inzetten die het eigen lichaam zo dicht mogelijk benaderen. Anatomisch correchte poppen bijvoorbeeld.'

Die poppen zijn sinds de Bolderkar-affaire echter omstreden. Hoe het gebruik van andere hulpmiddelen juridisch wordt beoordeeld is volgens Van der Zee onduidelijk, omdat nog geen enkele zaak waarbij ze zijn gebruikt voor de rechter is gekomen. 'Wellicht moeten we eens een proefproces voeren.'

De pool hoort nu alleen slachtoffers. Binnenkort komt een werkgroep van het Openbaar Ministerie, de politie, VGN en Somma met adviezen over het verhoor van verstandelijk gehandicapte verdachten van misbruik. Die worden door de politie vaak met een aai over de bol naar huis gestuurd. Ze hoeven niet naar de gevangenis, zegt Van der Zee. De werkgroep vindt wel dat ze vaker moeten worden gehoord en dat er maatregelen nodig zijn om het misbruik te beëindigen.

Het verhoren van verdachten omvat extra valkuilen. Vorige maand kwam in de Amerikaanse staat Florida een 49-jarige verstandelijk gehandicapte vrij die 22 jaar onschuldig gevangen had gezeten. Een DNA-test had uitgewezen dat hij de moorden die hij had bekend, onmogelijk kon hebben gepleegd. Lammers: 'Verstandelijk gehandicapten kunnen dingen bekennen die ze niet hebben gedaan.'

Het zwijgrecht vormt een apart probleem. Ook verstandelijk gehandicapten moet men erop wijzen dat ze niet verplicht zijn te antwoorden. Maar dat kan tot verwarring leiden, zegt Van der Zee. 'Ze denken: eerst stelt iemand me een vraag en vervolgens hoef ik niets te zeggen.'

Van der Zee spreekt over rechtsongelijkheid: verstandelijk gehandicapten worden niet altijd serieus genomen. 'De advocaat van de tegenpartij zal nooit nalaten te onderstrepen dat zij vatbaar zijn voor suggestie en mischien gewoon fantaseren.' Maar fantaseren, zegt Lammers, veronderstelt een goed voorstellingsvermogen. 'En dat ontbreekt juist vaak bij gehandicapten.'

Meer over