Met een zonnering kon je overal zien hoe laat het was

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: zonnering.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory. Beeld
Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory.Beeld

Kunstgeschiedenis is een nog niet zo oud vak en voor wie denkt dat het een setje in steen gebeitelde waarheden en stijlen omvat: nee. Het verandert voortdurend van perspectief. Zo werd er midden vorige eeuw heel formeel naar oude schilderijen gekeken (kleuren, lijnen, compositie), kwamen in de jaren '70 de sociale verschillen in de aandacht, is er sinds kort pas interesse voor de kleding en kun je eind 19de eeuw nog wel een kunsthistoricus vinden die een echte 'Hollandse' dan wel 'Arische' geest in Rembrandt ontwaarde. Een variant van dat identiteitsperspectief is nu weer terug in de wereld en dat levert ongetwijfeld nieuwe inzichten op.

Wat vooral nieuw is: de blik is mondiaal aan het worden. Eindelijk, volgens sommigen. Een paar aanwijzingen: Thijs Weststeijn werd afgelopen maandag geïnstalleerd als hoogleraar kunstgeschiedenis in Utrecht met een oratie over westerse kunstgeschiedenis in mondiaal perspectief. Het Frans Hals Museum opende vorig weekend de stillevententoonstelling A Global Table waarin het - voor zo ver ik weet als eerste museum - de aandacht volledig vestigt op de herkomst van al die luxegoederen op Hollandse stillevens (Amerika, Azië, Afrika, etc), en het Rijksmuseum onderzoekt de eigen collectie op herkomst. Dat zijn grote stappen die het vak en onze blik veranderen.

De oude kunstgeschiedenis zou dit schilderij, dat ik in Wenen zag, hebben uitgelegd als symbool van de Britse successen; de graaf en gravin van Arundel staan in hun mooiste kleding afgebeeld bij een globe. Graaf Thomas Howard wijst precies naar Madagaskar. De passer die zijn vrouw vastheeft, wijst ook die kant op. De wereld, die tekenen wij wel uit, lijkt de boodschap. Howard wilde door een mengsel van reiszucht en politieke teleurstellingen in eigen land Madagaskar koloniseren - wat niet lukte, overigens. Dit schilderij is de PR daarvoor.

Maar dat bolletje, op haar schoot? Een armillairsfeer? Een meetinstrument? Mijn collega Maarten, op app-basis met conservator Bart Grob van Museum Boerhaave in Leiden, stuurde hem dit detail met vraagtekens en app-afkortingen die onze onkunde onderstreepten. Met de ontspannenheid die de ware geleerde kenmerkt, stuurde Grob terug: 'een zonnering'. Wat ik nog presteerde verkeerd uit te spreken ook.

Grob en conservator Tiemen Cocquyt legden mij vervolgens uit hoe de zonnering werkt: de buitenste ring geeft de breedtegraden aan, de posities op de wereld dus. Op een exemplaar uit de eigen collectie dat ze lieten zien, staan ook steden aangegeven: Amsterdam, Bologna, enzovoort. De middelste ring is voor de uren, die er in Romeinse cijfers op staan (niet te zien op het schilderij). Het staafje geeft de maanden aan, je kunt het middendeel schuiven. Het is zo inventief gemaakt dat je het geheel tot een plat rondje kunt vouwen en meenemen op reis.

Anthony van Dyck, portret van Thomas Howard, graaf van Arundel, en zijn vrouw Alethea Talbot, gravin van Arundel, 1639-40; olieverf op doek; 124 x 202 cm. Beeld Het Kunsthistorisches Museum in Wenen
Anthony van Dyck, portret van Thomas Howard, graaf van Arundel, en zijn vrouw Alethea Talbot, gravin van Arundel, 1639-40; olieverf op doek; 124 x 202 cm.Beeld Het Kunsthistorisches Museum in Wenen

Dit hier is gps en wereldklok ineen. Het lijstje in je iPhone waar de tijd uit Tokio, New York en Singapore staat. Want goed opgehangen en afgesteld, kun je op elke plek ter wereld de tijd ermee zien: een zonnestraal valt door het gaatje in het midden precies op de juiste tijd in de binnenring. Frisius, uit Friesland dus, had in 1534 al een instrument uitgevonden dat de tijd combineerde met een plaatsbepaling, maar deze bol is waarschijnlijk een Engelse uitvinding van William Oughtred, waarmee het schilderij ook de scheppingskunst van de Britten viert.

Waarom heeft Alethea het vast? Misschien om de ambities van haar man te onderstrepen, inderdaad, de koloniale drang. Maar ze was al iemand voor ze met hem trouwde, met een eigen fortuin bovendien. Alethea is een van de meest reislustige figuren in de Britse geschiedenis, ze verbleef in Rome, Padua, Antwerpen, Mantua, Madrid, Alkmaar, Heidelberg, Utrecht, Dublin, enzovoort. Ze verzamelde klassieke beelden en had werk van Titiaan, Da Vinci, Rafael en Veronese. In 1654 stierf ze in Amsterdam. Wie zegt dat Anthony van Dyck met dit gps-instrument niet háár nieuwsgierige en rusteloze karakter verbeeldde?

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Meer over