reportage

Met de prikbus de vaccintwijfelaars overhalen: is dat genoeg, of is er meer drang nodig?

Met prikbussen en voorlichting proberen GGD’s de twee miljoen niet-gevaccineerden alsnog over de streep te trekken. Zal dat genoeg zijn om te voorkomen dat de zorg in de herfst weer overbelast raakt? ‘De grote slag sla je met beperkingen opleggen.’

Pal tegenover een moskee in Leiden heeft de GGD een prikbus neergezet. De vaccinatiegraad onder migrantengroepen blijft achter. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Pal tegenover een moskee in Leiden heeft de GGD een prikbus neergezet. De vaccinatiegraad onder migrantengroepen blijft achter.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Wie van de 1,8 miljoen ongevaccineerden zonder enige dwang alsnog overstag kunnen gaan om een prik te halen, is te zien bij de prikbus van de GGD Hollands Midden op het Leidse Kooiplein, pal tegenover de Turkse Mimar Sinan-moskee. Dat zijn niet de principiële of radicale tegenstanders van coronavaccinaties. In die groep steken de GGD’s weinig energie omdat zij toch nauwelijks te overtuigen zouden zijn. Maar er komen wel opvallend veel personen met een migratieachtergrond langs, een van de doelgroepen waarvan de vaccinatiegraad nog kan worden opgekrikt.

Onder wie Samira Athmane (35). ‘Ik heb nog een kinderwens’, zegt de vrouw van Marokkaanse afkomst. ‘Ik durfde eerst niet omdat ik had gehoord dat je van vaccinatie onvruchtbaar kon worden. Nu heb ik gezien dat andere vrouwen gewoon zwanger zijn geworden na de prik.’

Onder migrantengroepen doen veel spookverhalen en complottheorieën de ronde over de vaccins, merken de huisartsen. In veel grootstedelijke wijken blijft de vaccinatiegraad achter. Zo ligt het percentage gevaccineerden in de Amsterdamse stadsdelen Zuidoost en Nieuw-West ruim 15 procentpunt onder het landelijke gemiddelde. De reguliere informatie van persconferenties, landelijke campagnes en brieven met oproepen om het vaccin te halen bereiken veel laaggeletterden niet.

Prikangst

Daarnaast zijn er ongevaccineerden met prikangst of angst voor bijwerkingen, soms omdat ze geen toegang hebben tot betrouwbare informatie. Neem Dilek (40), die spontaan in tranen uitbarst als ze zich meldt bij de prikbus. ‘Ik weet niet of ik het durf’, snikt ze. ‘Ik heb suikerziekte en overgewicht, ik heb soms paniekaanvallen. Ik ben bang dat ik trombose krijg van die prik, of dat ik een chip krijg ingespoten.’ De GGD-arts komt erbij om haar te kalmeren, Dilek krijgt alle tijd om haar besluit te nemen. Uiteindelijk kiest zij voor vaccinatie.

En dan is er nog de groep die weinig urgentie voelt om een prikafspraak te maken, vooral jongeren. Daar lijkt de meeste winst te behalen. Volgens een peiling van het RIVM wil ruim 90 procent van de 16- tot 24-jarigen wel een vaccin, maar nog geen 65 procent van hen is daadwerkelijk komen opdagen. Het RIVM ziet ander gedrag bij jongere leeftijdsgroepen. ‘Waar ouderen direct afspraken inplanden zodra dat mogelijk was, wachten jongeren langer’, zegt een woordvoerder van het instituut. Wellicht maken ze weinig haast omdat ze zelf minder kans lopen om ziek te worden door corona. Ook kan meespelen dat ze werden uitgenodigd net voor de vakantieperiode.

Douaa (15) hakt deze middag in Leiden de knoop door om de prik te laten zetten. Haar moede belde haar dat de prikbus op het buurtplein stond. ‘Ik moest er wat langer over nadenken, omdat voor mij nog niet alles duidelijk was’, zegt ze. ‘Maar nu zo veel mensen het hebben gedaan, zie ik dat het veilig is.’

Pop-uplocaties

Veel GGD’s – de ene duidelijk meer dan de andere – spannen zich nu in om buiten de reguliere priklocaties de groepen te bereiken die zich nog niet massaal hebben laten vaccineren. Zij richten bijvoorbeeld pop-uplocaties in bij bedrijven waar arbeidsmigranten werken en bij kerken met bezoekers met een migratieachtergrond. Voor mensen met prikangst zijn er speciale spreekuren. GGD’s geven voorlichting op markten en scholen en zetten de prikbus neer in de wijken waar nog winst is te behalen. Wie wil, kan zich nu ook op veel reguliere vaccinatielocaties laten prikken zonder vooraf een afspraak te maken.

Deze tactiek werkt goed om specifieke groepen te bereiken, zegt Arie Dijkstra, hoogleraar sociale psychologie van gezondheid en ziekte aan de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Zolang er mensen zijn met twijfels, die niet de beschikking hebben over goede informatie of het moeilijk vinden een vaccinatie te regelen, blijft het zinvol om actief naar mensen toe te gaan.’

Dilek barst in tranen uit als ze zich meldt bij de prikbus. Nadat ze gekalmeerd is, kiest ze voor vaccinatie. 	 Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Dilek barst in tranen uit als ze zich meldt bij de prikbus. Nadat ze gekalmeerd is, kiest ze voor vaccinatie.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Prikbussen en prikangsturen kunnen de drempel flink verlagen, zegt Dijkstra. ‘Voor zo’n prik moet je ergens heen. Misschien heb je stiekem wel prikangst. En soms moet je de keuze voor vaccinatie ook nog eens legitimeren tegenover mensen die tegen zijn. Als je dan al twijfels hebt, is een prik niet heel aanlokkelijk.’

Het probleem van de methode: het kost tijd. Met het huidige priktempo van nog geen 70 duizend nieuwe eerste prikken per week is wel een erg lange adem nodig om de vaccinatiegraad flink omhoog te krijgen, zeggen critici. Tijd die er niet is met zicht op de coronaherfst, waarin door de besmettelijke deltavariant opnieuw de ziekenhuiszorg ontwricht dreigt te worden.

Huisarts Shakib Sana uit het Rotterdamse Delfshaven vindt het vaccinatietempo niet te laag. ‘Het laaghangend fruit is al geplukt. Het is tijdrovender om de vruchten te plukken die hoger hangen. Geef ons nog wat tijd.’ Hij is ervan overtuigd dat nog niet alle mogelijkheden zijn uitgeput om het publiek te informeren op een voor hen toegankelijke manier. ‘Veel mensen zijn niet zozeer anti-vaccinatie, ze zitten met vragen over bijvoorbeeld bijwerkingen.’

Vaccinatiekloof

Met een aantal collega’s trok Sana in april aan de bel over het zorgwekkend lage animo voor vaccinatie onder laaggeletterden en Nederlanders met een migratieachtergrond. Een vaccinatiekloof dreigde. Vier maanden later laten de cijfers zien dat hun zorgen terecht waren. Relatief veel ic-patiënten hebben een migratieachtergrond.

In onder meer Rotterdam en Amsterdam trokken GGD’s en huisartsen duizenden bewoners van minder welvarende wijken alsnog over de streep om zich te laten inenten. Sana: ‘Als we niets hadden gedaan, dan waren de problemen nu groter. Je moet de boodschap keer op keer herhalen op plekken waar de mensen zich vertrouwd voelen, zoals in een huisartsenpraktijk. We verspreiden voorlichtingsfilmpjes in meerdere talen via bijvoorbeeld WhatsAppgroepen.’

Ook woordvoerder Monique Ligtvoet van GGD Hollands Midden beklemtoont de noodzaak van een lange adem. ‘De eerste keer dat wij met een prikbus in een gemeente staan, kijken mensen de kat uit de boom, je moet laten zien dat je er elke week staat. In Katwijk, waar we twee maanden geleden zijn begonnen, hebben we intussen ruim elfhonderd prikken gezet. Pas als nog maar enkele personen per keer zich laten prikken, zou je kunnen stoppen.’

Een vrouw heeft besloten zich alsnog te laten inenten in de prikbus in Leiden tegenover de moskee.	 Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Een vrouw heeft besloten zich alsnog te laten inenten in de prikbus in Leiden tegenover de moskee.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Daarbij helpt het als er een goede samenwerking is met bijvoorbeeld de moskee, zoals op het Leidse Kooiplein. Moskeevoorzitter Aribas brengt de GGD-medewerkers koffie; ze kunnen in de moskee naar het toilet. Bij het vrijdaggebed besteedt de moskee aandacht aan het belang van vaccinatie. Aribas: ‘Ik ben blij dat de GGD hier staat, dan is het gemakkelijker voor onze bezoekers om een prik te halen.’

Hardere campagne

Naast wat de GGD’s nu al doen is er nog een arsenaal aan mogelijkheden om de vaccinatiegraad in een sneller tempo op te krikken.

De overheid kan een veel hardere campagne voeren, zegt hoogleraar Dijkstra. ‘Bijvoorbeeld met het vertonen van intense beelden van ernstig zieke covidpatiënten, vergelijkbaar met de anti-rookcampagnes.’ Onder meer de Australische overheid koos eerder voor die tactiek en verspreidde een video van een geïntubeerde covidpatiënt in een ziekenhuisbed. ‘Het is de vraag of Nederland ook zoiets moet willen. Met zo’n campagne dring je het vaccin veel meer op dan we nu doen.’

Als Nederland echt meer wil dan gerommel in de marge, is rigoureuzer beleid nodig, zegt Lars Tummers, hoogleraar bestuurs- en organisatiewetenschap aan de Universiteit Utrecht. ‘Je kunt wel blijven rondrijden met prikbussen, maar de grote slag sla je alleen met het opleggen van beperkingen voor niet-gevaccineerden.’

In Frankrijk heeft die methode effect. Daar bleef de vaccinatiegraad lang achter, maar schiet het aantal gevaccineerden omhoog sinds bezoekers van onder meer restaurants en cafés verplicht een vaccinatie- of testbewijs moeten laten zien. Inmiddels haalde minstens 72 procent van alle Fransen een eerste prik, tegenover zo’n 70 procent van de Nederlandse bevolking. Tummers: ‘Als niet-vaccineren een extra barrière betekent, gaan twijfelaars overstag.’

Weerstand

Het nadeel van zo’n maatregel: het is een aanzienlijke inperking van de vrijheid van niet-gevaccineerden en het roept flink wat weerstand op. In Frankrijk gingen afgelopen weekend zo’n 140 duizend mensen de straat op om te demonstreren tegen de invoering van de gezondheidspas.

Wat de Fransen doen verschilt in essentie niet van wat er in Nederland op de planning staat. Het demissionaire kabinet bereidt een wet voor om eind september brede inzet van vaccinatie- en testbewijzen voor toegang in horeca en sportevenementen te verplichten. Mogelijk blijft dan de benodigde coronatest gratis. ‘Het mechanisme is steeds hetzelfde: je maakt gewenst gedrag makkelijker en het ongewenste moeilijker. Dat gaat ongetwijfeld effect hebben op de vaccinatiegraad’, zegt hoogleraar Tummers.

De verwachting is dat vooral jongeren naar de GGD-prikkers zullen gaan als ze de kroeg niet meer in kunnen zonder vaccinatiebewijs of testbewijs waar ze binnenkort mogelijk voor moeten betalen. Maar niet alle groepen zijn zo over de streep te trekken, zegt bijvoorbeeld huisarts Sana uit Delfshaven. ‘Als de overheid zou kiezen voor meer dwang of drang, zou dat juist averechts kunnen werken. Een deel van deze groep wantrouwt de overheid al.’

Meer over