Met de luchtballon kon de mens eindelijk zelf vliegen

De oudste versregels in het Nederlands hadden betrekking op de vogelen des velds. Het kan toeval zijn. Maar misschien ook niet....

Daarbij mijmerde men over Icarus en de vleugels waarmee die was toegerust. Bij dat beeld kon men zich iets voorstellen. De aanblik van de eerste luchtballon echter bracht bij de omwonenden van Versailles een zo grote schok te weeg, dat ze het ding met de hooivork te lijf gingen.

De technologische ontwikkeling die voorafging aan deze vlucht - in de namiddag van 19 september 1783 - was van vrij recente datum. In 1774 had de Engelsman Joseph Priestley een verhandeling geschreven over de verhitting van lucht, en de atmosferische verplaatsingen die daarvan het gevolg zijn.

Met deze inzichten deden de Franse papierfabrikanten Joseph en Etienne Montgolfier hun voordeel. Zij construeerden - van een stevige papiersoort uiteraard - een heteluchtballon waarmee zij een schaap, een haan en een eend een proefvlucht lieten maken.

Hoewel deze eerste luchtreizigers het avontuur vermoedelijk niet hebben overleefd, gold het experiment als doorslaand succes. Amper twee maanden later, op 21 november 1783, hadden ze opnieuw een ballon luchtklaar gemaakt. Hij was met een doorsnede van 15,50 meter groter dan de vorige, en zou ditmaal ménsen vervoeren.

Over de vraag wie dat moesten zijn, was nog enige tijd gesteggeld. Koning Lodewijk XVI had voorgesteld twee tot levenslang veroordeelde criminelen als vrijwilliger aan te wijzen, maar deze moesten hun plaats in de geschiedenisboeken uiteindelijk afstaan aan twee edellieden, die beurtelings voor avontuurlijk en levensmoe werden versleten.

Zij maakten een vlucht van 25 minuten over Parijs. Na hun landing nabij de huidige Place d'Italie gaven zij toe niet van het uitzicht te hebben genoten. Ze waren voortdurend bezig geweest brandjes te blussen in de wanden van de ballon, en ondervonden hinder van een hevige rookontwikkeling. Die was overigens welbewust opgeroepen door de ontwerpers van de ballon.

De gebroeders Montgolfier verkeerden in de veronderstelling dat de verheffing van het voertuig werd veroorzaakt door rook. Zij hadden de eerste luchtreizigers daarom met sterk vervuilende brandstoffen naar boven gestuurd: vochtig stro, mest en vlees. De zelfde melange was bij de proefvlucht gebruikt, schreef Joseph Montgolfier. 'De koning en koningin kwamen het luchtschip in ogenschouw nemen, maar de geur dwong hen tot een snelle terugtocht.'

In december van het zelfde jaar werd - ook in Frankrijk - een ballon gelanceerd die was gevuld met waterstof ('brandbare lucht'). Deze techniek had lange tijd de overhand, en raakte pas in diskrediet toen het paradepaardje van de Duitse zeppelinvloot - de Hindenburg - in 1937 dramatisch in vlammen opging. Het procédé van Montgolfier raakte daarop weer in zwang. Zij het dat het papier werd vervangen door vlamdovend nylon, en de rokende mest door LPG-gas.

Meer over