REPORTAGE

Met de kustwacht bootvluchtelingen zoeken boven de Middellandse Zee

De Nederlandse kustwacht zoekt boven de Middellandse Zee naar bootvluchtelingen. Een half gezonken blauwe rubberboot: waar zijn de opvarenden? Zijn ze dood? Zijn ze gered?

Nederlandse marechaussees speuren vanuit de lucht de Middellandse Zee af. Beeld Koninklijke Marechaussee
Nederlandse marechaussees speuren vanuit de lucht de Middellandse Zee af.Beeld Koninklijke Marechaussee

Iedereen heeft zijn eigen taal, en in het Nederlandse kustwachtvliegtuig dat langs het Libische luchtruim scheert gaat het in de eerste plaats over 'contactjes'. Dan verstrakken de gezichten. Contactje op negen uur: vissertje. Contactje op elf uur is dat een nieuwe, jongens? Ja dat is een nieuwe. Gaan we lager vliegen, en twee keer 180 graden draaien. Ja, we hebben hem visueel.

Blauwig drijft de rubberboot op de Middellandse Zee, de kont omhoog, de rest gezonken. De motor verdwenen. Geen lijk of levend mens te zien; het verhaal dat erbij hoort, is vertrokken met de passagiers. Zijn ze dood? Zijn ze gered? Zijn ze overgestapt? Zijn ze overvaren? Hebben ze zelf het mes erin gezet?

Het enige wat je kunt doen, in een vliegtuigje driehonderd voet boven warrig water, is goed kijken en foto's maken. Raampje open, camera naar buiten. Nog een keer erlangs. Positie noteren. Zodat iedereen straks weet dat daar een migrantenbootje drijft: achtergelaten vuilnis van een wereldprobleem.

Vijf mannen in pilotenoveralls, en onder hen de zeestraat tussen Afrika en Europa. De migrantensnelweg je weet dat er mensen in nood zijn, maar waar?

Marcel zit achter zijn schermen in de NCG-03, een rood-wit-blauwe hoogdekker met KUSTWACHT erop in kapitalen, en noteert de coördinaten. Hij is luchtwaarnemer van de Koninklijke Marechaussee, en zoekt nu al vier weken lang bijna elke dag, vier uur per dag, naar migrantenbootjes. Langer moet je dat niet doen, dan ga je roze olifanten zien, zeggen ze aan boord. Elke witte, uitwaaierende golftop kan een contactje zijn. Elk contactje kan een bootje zijn. Elk bootje kan tachtig mensen zijn. Of meer. En nu je toch meevliegt: alle ogen kunnen we gebruiken, ook de jouwe. 'Dus zie je iets, roep dan heel hard 'mark', ook al is er geen Mark aan boord.'

Ze vliegen over het kwadrant dat ze is toegewezen: van hun basis, op het Italiaanse vakantie-eiland Pantelleria, eerst langs de kust van Tunesië, dan om de oost langs het gesloten Libische luchtruim, dan zigzag terug. Voorin twee piloten van de luchtmacht (Ruud en Kjeld), halverwege de luchtwaarnemers (Marcel en Gert) en achterin de Italiaanse liaison (Mario). Mario vertelt over zijn ervaringen met migrantenbootjes, als kustwachtman op Lampedusa. Dan betrekt zijn gezicht. Gingen ze met de helikopter naar die plek, vierhonderd lijken in het water. Ook kinderen, zegt hij: dood. 'Dat was de apocalyps.' Daar ben je dan met je helikopter, in je uniform, een pion in een telkens van regels veranderend schaakspel.

Mario zegt: 'Mensen begrijpen niet wat het met je doet.'

Dat ongeluk, oktober 2013, was voor de Italianen reden een marineoperatie te beginnen voor de Libische stranden, de plek waar tienduizenden wachten op een overtocht. Die operatie heet Mare Nostrum 'onze zee'. Maar met vijf oorlogsbodems redden ze het niet. Italië wil hulp van de Europese Unie, en krijgt dat onder meer in de vorm van dit vliegtuig en van deze Nederlanders. Ze spotten bootjes die door de Italiaanse barrière zijn gekomen en redden als dat nodig is.

Over het algemeen is dat altijd nodig.

Twee vliegtuigen van de kustwacht. Beeld Foto Koninklijke Marechaussee
Twee vliegtuigen van de kustwacht.Beeld Foto Koninklijke Marechaussee

Rode rubberboot

In een kantoortje op het kleine vliegveld van Pantelleria hangen aan een blinde muur de foto's van wat ze de afgelopen weken gevonden hebben 'noem het maar geen wall of fame'. Verlaten boten, sommige met SAR erop geschreven, search and rescue, ten teken dat de passagiers zijn gered. Ze vonden ook een volle. Een heel volle rode rubberboot.

Ruud zegt: 'Elke keer dat je vliegt, hoop je dat je niks mist. En dat je het verschil kunt maken. Wat we hier doen is een heel mooie internationale samenwerking. Wat er op mondiaal niveau verder mee gebeurt, laat ik graag aan de grote filosofen over.'

Marcel zegt: 'Je weet niet wat er achter zit. Je weet alleen dat het mensen zijn die niet voor hun lol oversteken.'

Normaal vliegt Marcel als algemeen opsporingsambtenaar van de marechaussee over de Noordzee, op zoek naar olievlekken en milieudelicten. Nu is hij mission commander in een wildwestgebied. Het werk is hetzelfde, het gevoel anders. 'Wat we nu zoeken, zijn mensen', zegt hij. 'En je bent zelf ook een mens.'

Linkermotor start. Rechtermotor start. Pantelleria 08.12 uur UTC: de Netherlands Coast Guard 03 is in de lucht.

Een rubberboot met vluchtelingen op de Noordzee. Beeld Koninklijke Marechaussee
Een rubberboot met vluchtelingen op de Noordzee.Beeld Koninklijke Marechaussee

Verdubbeling aantal bootvluchtelingen maakt Operatie Hermes mogelijk

Nog nooit was de druk op de Italiaanse grens zo groot en acuut als nu, zegt de woordvoerder van Frontex, Izabella Cooper, vanuit het hoofdkwartier in Warschau. Dit jaar zijn er al meer dan 130 duizend migranten aangekomen in Italië. Dat is twee keer zoveel als in 2013. Oorlogen eisen hun tol: in Syrië, Eritrea, Irak, Soedan, Mali, Congo, 'noem maar op, het is een zeer dramatische situatie'. vooral in Libië zijn zeer professionele smokkelorganisaties actief, die volgens Cooper tot een miljoen euro per boot kunnen verdienen door ze vol te proppen met mensen, soms met geweld. Op zee worden migranten vaak gedwongen over te stappen van moederschepen op kleine, wrakke bootjes, die geregeld vergaan. Deze maand verdronken in vier dagen tijd 800 mensen; volgens de Internationale Organisatie voor Migratie zijn er dit jaar al minstens 2.200 migranten omgekomen.

Italië kan de toestroom nauwelijks aan en in het land is steeds meer kritiek op operatie Mare Nostrum, die een aanzuigende werking zou hebben op migranten. Het land wil meer Europese hulp. Operatie Hermes (kosten: 13 miljoen euro) is daarom verlengd tot december. Voor daarna is er een nieuwe en waarschijnlijk grotere operatie in de maak: Triton. Deze week heeft Frontex de 22 aangesloten landen gevraagd daarvoor geld, materiaal en middelen ter beschikking te stellen.

800 voet. Door de ochtendnevel prikt het patroon van de golven. Koppen erop: het waait. Daar springt een dolfijn. Die witte dingen met een staart eraan: vissersboeien. Die drijvende plakkaten: zeeschildpadden. De morfologie van de zee is eenvoudig. Marcel en Gert zoeken met adelaarsogen naar afwijkingen van het normale.

Ze beschikken over hoogtechnologische apparatuur, uit te lezen op beeldschermen voor hun neus: de FLIR-camera. De SLAR-radars aan weerszijden. Maar geen FLIR of SLAR kan het menselijk oog en het menselijk gevoel verslaan. Dus kijk goed door de ramen en blijf kijken 'tot je roze olifanten ziet'.

Contactje op twee uur. Vissertje. Contactje op drie uur, noordgaand. Dat is een coaster. Contactje op half elf vier mijl, koersje 120. Yes: ook een vissertje. Met een bijboot, zie je hoe klein? Dat zoeken we dus. Zo klein dat ze verdwijnen in het blauw van de zee, water dat het zonlicht blikkerend weerkaatst. Contactje op de neus: containerschip. Marcel zegt: 'We rapporteren alleen de vessels of interest.'

'Mensen, over zeven minuten wordt er koffie geserveerd.' Gert serveert de koffie, Italiaanse cake erbij. Daar rechts: een spoortje. Klein contactje op negen uur, roodoranje, drifting target. 180 graden zwiept het vliegtuig rond, niks. 180 graden zwiept het weer terug, nee, weer niks. Is misschien een vissersnet geweest.

Allemaal een headset op, microfoontje voor de mond: stemmen en mededelingen door elkaar.

Alle noodkanalen op de radio staan aan. Mario belt achterin met Rome, of met Lampedusa. Er is een migrantenboot gezien, zegt hij. '39 mensen erop.' Maar die is te ver, die is al helemaal bij Sicilië. Ze zullen die mensen aan land brengen, en dan naar de vreemdelingenkampen, zoals ze altijd doen.

Grensbewaking het woord is eigenlijk verkeerd, zegt Marcel. 'Het is geen tegenhouden wat we doen.' Het is kijken wat er gebeurt, welke migratiestromen er zijn. En we redden als dat nodig is er zijn vlotten aan boord die we kunnen droppen zodat de mensen blijven drijven. Hij zegt: 'We sturen niemand terug naar Libië. Grensbewaking is: weten wie de grens passeert.'

Wat we doen, zegt Kjeld, 'neigt nu meer naar hulp'.

Eén boot hebben ze gered, vorige week, die rode van nog geen tien meter lang. Die had nog tachtig mijl te gaan tot Lampedusa. Een hele hoop mensen bijeengepakt. 'Vanuit de lucht dachten we er 75 te tellen', zegt Ruud. Het bleken er 92. Jonge mannen, een paar vrouwen onder wapperende doeken. De schipper zoals altijd netjes onder een sjaal verstopt, zodat hij onherkenbaar blijft. Als de reis voorbij is, doet de schipper zijn sjaal af en mengt zich onder de migranten zodat niemand weet wie de boot heeft bestuurd. Dat is het spel , een ruig en meedogenloos spel van criminele reisagenten die miljoenen verdienen en het geen zier interesseert of die boot de overkant haalt. Want er is contant vooruit betaald: 1.000 tot 1.500 dollar voor een overtocht.

Op die rode rubberboot begonnen ze 'te wuiven en te doen', toen ze het Nederlandse vliegtuig zagen. De buitenboordmotor ging uit en weer aan. De boot draaide rondjes. Het vliegtuig cirkelend erboven dan zie je de vertwijfeling bij die mensen, zegt Ruud: 'Zijn we nu gered of niet?' Hij kondigde een search and rescue af. Dan ga je handelen: je alarmeert alle diensten, en blijft standby zo lang als nodig is.

Natuurlijk: misschien willen die migranten wel gevonden worden. Misschien zijn ze juist op zoek naar de kustwachtboten, oorlogsbodems en vliegtuigen die het gebied doorkruisen, omdat ze weten dat ze dan naar Italië worden gebracht. En dat ze dan verder kunnen, met de trein of de taxi, naar Amsterdam, Kopenhagen, München, Parijs. 's Nachts steken ze weleens iets in de brand in die boten, alles om maar gezien te worden. Als ze dan allemaal aan één kant gaan zitten, kiepert ie om.

Ruud zegt: 'Elk mensenleven telt. Het proces dat erna komt gelukkig ken ik dat niet.'

Aan boord van het vliegtuig van de Kustwacht. Beeld Koninklijke Marechaussee
Aan boord van het vliegtuig van de Kustwacht.Beeld Koninklijke Marechaussee

Italiaanse kustwachtboot

Contactje op drie uur. Contact op één uur. Niet te missen: dat is een Italiaanse kustwachtboot, de CP 940, dertig mijl van Lampedusa. Zie je dat achterdek? Volgepakt met migranten, kinderen erbij, paar vrouwen. Die mensen in de witte pakken zijn personeel. Ze zijn beschermd. Want je weet nooit wat er mee komt op zo'n boot ebola is dichtbij.

Marcel zoomt in met zijn FLIR-camera en scherp doemen de gezichten op. De meesten uitdrukkingsloos. Daar vaart dus het probleem zonder oplossing. Elke dag brengt de Italiaanse marine driehonderd mensen aan wal. Elke dag. En dat zijn dan alleen de mensen die ze konden vinden.

Ze vliegen even laag over Lampedusa. In een baai vier wrakken, opgebruikte houten bootjes. Die baai noemden ze het kerkhof, zegt Ruud. Er lagen daar wel honderd wrakken in de tijd dat de migranten nog bijna allemaal uit Tunesië kwamen. Het was 2011 en hij vloog hier zijn eerste missie. De revolutie was in Tunesië begonnen.

Maar met nieuwe oorlogen en nieuwe revoluties verandert ook de vluchtelingenstroom. Nu komen ze uit Libië met rubberboten misschien omdat die minder goed te zien zijn op de radar of omdat ze goedkoper zijn, of omdat de houten bootjes op zijn. Overal is een reden voor, maar het blijft gissen naar de strategie. Het enige wat je kunt doen, is blijven kijken.

Dan is de brandstof bijna op, en landt de NCG-03 weer op Pantelleria. 628 mijl gevlogen. Marcel kruipt achter zijn laptop en geeft de informatie door die vandaag verzameld is. Dat gaat allemaal naar Rome, naar het hoofdkwartier van operatie Hermes, waar ook een Nederlandse marechaussee is gestationeerd als liaison. Kjeld print de foto's uit: de half gezonken rubberboot, het volle achterdek van de kustwacht. Die foto's plakken ze met cellotape op de blinde muur.

Ruud vraagt: 'Wat denk jij er nou zelf van, als je al die mensen bij elkaar ziet? Doet dat iets met je?'

Hij geeft zelf antwoord: 'Wat je ziet, is iets wat je niet wilt zien.'

Een omgeslagen bootje. Beeld Koninklijke Marechaussee
Een omgeslagen bootje.Beeld Koninklijke Marechaussee

Frontex bewaakt de buitengrenzen van Europa

Nederland helpt al langer mee bij het zoeken naar migranten in de Middellandse Zee. Deze missie, operatie Hermes, is de vierde en duurt tot eind september. Dat gebeurt namens Frontex, de Europese organisatie die helpt de buitengrenzen van de Unie te bewaken zodra een land daaraan behoefte heeft. Vanuit Nederland coördineert de marechaussee de Nederlandse inzet voor Frontex, omdat die ook verantwoordelijk is voor het controleren van de Nederlandse grens. De marechaussee heeft een pool van 200 medewerkers (plus de commandant in de Raad van Bestuur van Frontex), die naar andere landen uitgezonden kunnen worden. Elk met hun eigen specialisme: van het surveilleren aan de grens en het controleren van reisdocumenten tot het debriefen van migranten. Ze ondersteunen nu de grensbewaking in Italië, Griekenland, Bulgarije en Roemenië. Voor operatie Hermes wordt samengewerkt met specialisten van de Luchtmacht, de marine, de douane en Rijkswaterstaat. De Kustwacht stelt één van de twee vliegtuigen beschikbaar die normaal boven de Noordzee controlevluchten uitvoeren.

Meer over