Analyse

Met de dood van Déby verliest het Westen een belangrijke bondgenoot in de strijd tegen het terrorisme in de Sahel

Behalve als een autoritair leider gold president Idriss Déby van Tsjaad als een belangrijke bondgenoot van het Westen in de strijd tegen het terrorisme in de Sahel. Zijn dood aan het front, een dag na zijn herverkiezing, brengt de instabiele regio nog meer onzekerheid.

President Idriss Deby van Tsjaad begroet zijn aanhang nadat hij op 11 april zijn stem heeft uitgebracht bij de presidentsverkiezingen. Hij won die, maar afgelopen dinsdag, een dag na de bekendmaking, zou hij overlijden. Beeld AFP
President Idriss Deby van Tsjaad begroet zijn aanhang nadat hij op 11 april zijn stem heeft uitgebracht bij de presidentsverkiezingen. Hij won die, maar afgelopen dinsdag, een dag na de bekendmaking, zou hij overlijden.Beeld AFP

‘Op een dag zullen jullie kunnen zeggen: Déby is dood. Maar nooit zullen jullie zeggen: Déby is gevlucht.’ Dat zou Idriss Déby zijn naasten herhaaldelijk op het hart hebben gedrukt. Maandag was de bewuste dag gekomen: het staatshoofd heeft zijn laatste adem uitgeblazen, zo meldde het leger op de staatszender.

Een dag eerder was Déby nog uitgeroepen tot winnaar van de presidentsverkiezingen van deze maand. Een van de langst regerende Afrikaanse leiders zou daarmee nog eens zes jaar aan zijn termijn gaan toevoegen. Maar in plaats van zijn zege publiekelijk te vieren, bleef Déby die dag onzichtbaar. Waar was hij?

Het staatshoofd, al ruim dertig jaar aan de macht en door zichzelf in augustus tot maarschalk benoemd, had een bezoek gebracht aan zijn troepen in het noorden van het land. Daar strijdt het leger tegen de Tsjadische rebellengroep Fact, die sinds de verkiezingsdag op 11 april vanuit Libië oprukt naar de hoofdstad N’Djamena.

Déby was militair geschoold. Hij klom op via het leger. Geregeld liet hij zich aan de frontlinie zien om zijn troepen steun te betuigen. Dit keer werd zijn missie hem fataal. Hoewel de regering zaterdag had aangekondigd dat het rebellenoffensief was beëindigd, laaiden de gevechten zondag op. Déby zou die middag door een kogel zijn geraakt en op de weg terug naar de hoofdstad aan zijn verwondingen zijn overleden.

Cruciale bondgenoot

Met de dood van Déby verliest het Westen – Frankrijk voorop – een belangrijke bondgenoot in de strijd tegen het terrorisme in de Sahel, waar onder meer Islamitische Staat, Al Qaida en Boko Haram actief zijn. Het Elysée gaf dinsdag een verklaring uit en sprak over het verlies van een moedige vriend, die zich dertig jaar ‘zonder ophouden inzette voor de veiligheid van zijn land en de stabiliteit van de regio’.

Die ‘moedige vriend’ dankte zijn positie deels aan Frankrijk, dat hem steun bood vanaf het moment dat hij een staatsgreep pleegde. Déby, geboren in de tijd dat Tsjaad nog een Franse kolonie was (1952), volgde een militaire opleiding aan de École de Guerre. Via de militaire rangen klom hij op tot de positie van belangrijkste militaire adviseur van voormalig dictator Hissène Habré, tot hij in 1990 zelf de macht greep.

Habré werd in 2016 tot levenslang veroordeeld vanwege misdaden tegen de menselijkheid gepleegd onder zijn regime. Maar ook Déby bestuurde het land op autoritaire wijze. Desondanks kon hij rekenen op westerse steun, in ruil voor de stabiliteit die hij de regio bracht. Déby overleefde meerdere aanvallen op zijn regime en aanslagen op zijn leven. Zo werd een eerdere poging van de Fact-rebellen om de macht te grijpen, in februari 2019, verijdeld met Franse bombardementen. Ook bij de recente onrust in Tsjaad leverde Frankrijk informatie aan Déby.

De president gold als een zeldzame vaste waarde in de instabiele Sahel. In N’Djamena is het hoofdkwartier gevestigd van de Franse militaire operaties in de Sahel. Bovendien levert Tsjaad een flink deel van de troepen voor de VN-vredesoperatie Minusma in het noorden van Mali, waaraan ook Nederland deelnam. Het Tsjadische leger is zowel berucht als gerespecteerd in de regio – binnen de anti-terreurcoalitie G5 met Mali, Burkina Faso, Niger en Mauritanië, maar ook onder de Franse militairen.

President Idriss Deby geeft in 2008 een persconferentie.  Beeld AFP
President Idriss Deby geeft in 2008 een persconferentie.Beeld AFP

‘Déby was een bondgenoot van wie men afblijft. We hebben vaak onze ogen gesloten voor zijn wreedheden – een politieke keuze’, zei Caroline Roussy van het Parijse Institut de relations internationales et stratégiques tegen persbureau AFP. De dood van Déby brengt Tsjaad volgens Roussy in een onzekere situatie.

Tegelijkertijd is juist de rol die Tsjaad kreeg toebedeeld in de strijd tegen het terrorisme mogelijk een deel van het probleem, zei de Franse politicoloog Marielle Debos, die een boek schreef over het Tsjadische leger. ‘Tsjaad een cruciale partner van het Westen maken in de strijd tegen het terrorisme, heeft Idriss Déby ook de vrijheid gegeven een repressief beleid te voeren, zonder ruimte voor oppositie’, zei Debos op de radiozender FranceCulture. Zij wijst erop dat internationale waarnemers herhaaldelijk hebben gewaarschuwd voor machtsmisbruik en mensenrechtenschendingen onder de Tsjadische bevolking.

Machtsovername

Meteen na de bekendmaking van het overlijden heeft de zoon van Déby, de 37-jarige Mahamat Idriss Déby Itno, aangekondigd het landsbestuur te zullen waarnemen. De militaire raad onder zijn leiding heeft de regering en het parlement ontbonden en belooft vrije en democratische verkiezingen na een overgangsperiode van 18 maanden.

Rebellengroep Fact wees die overgangsregering onmiddellijk af als verraad en noemde de overdracht ongrondwettig. Tsjaad is geen monarchie, dus voor erfopvolging van de macht is geen plaats in ons land, liet een woordvoerder weten. De rebellen kondigden aan de zonen van Déby een rustperiode van 15 tot 28 uur te gunnen om hun vader te begraven; daarna zullen zij hun offensief tegen het regime voortzetten.

Meer over