ontmoetingsplekken

Met cultuureiland Nieuw Holland hebben de St.-Petersburgers ‘een stukje Europa’ in de stad

Zodra de corona-maatregelen het toelaten zoeken mensen elkaar weer op. Deze zomer portretteren we zes bijzondere ontmoetingsplekken, verspreid over de continenten. Deze week: cultuureiland Novaja Gollandia (Nieuw Holland) in St.-Petersburg

St.-Petersburg, Rusland, 8 juli 2021

Cultuureiland Novaja Gollandia in St.-Petersburg, met rechtsvoor Joelia Krasilnikova en haar zoontje van acht maanden. Beeld Yuri Kozyrev/Noor
Cultuureiland Novaja Gollandia in St.-Petersburg, met rechtsvoor Joelia Krasilnikova en haar zoontje van acht maanden.Beeld Yuri Kozyrev/Noor

Kijk Dmitri Marotsjko eens stralen. Hij is helemaal van boven de poolcirkel gekomen voor dit moment. Uit Severodvinsk om precies te zijn, een gesloten stad van kernonderzeeërs, oorlogsmonumenten en raketproeven. Onlangs ontplofte er nog een deel van een nucleair aangedreven kruisraket, begonnen de geigertellers te knarsen, werden er honderden mensen halsoverkop geëvacueerd en probeerden de landbestuurders het kernongeluk op z’n Tsjernobyls te verdoezelen.

Vijftienhonderd kilometer was het rijden vanuit Severodvinsk. Dmitri Marotsjko samen met zijn moeder in de auto. Haar kan de bestemming nooit veel schelen als ze op pad gaan. Waar haar zoon gelukkig is, is zij gelukkig, zegt ze altijd. Zo ging het met z’n tweetjes door toendra en taiga.

En nu zijn ze op de plek waar Marotsjko voor had gespaard, als computerprogrammeur in het verre noorden. Hij noemt de plek ‘een stukje Europa’. Want zo voelt het hier voor hem, onder een boom naast een grasveld met groepjes mensen erop. ‘In Rusland heb je niet veel plekken waar mensen op het gras zitten’, zegt Marotsjko (40). Zelf zit hij niet op het gras, want dat is gedoe met zijn rolstoel. Het gaat hem allemaal om de sfeer hier, en die krijgt hij ook mee in zijn stoel, op een grindpad langs het veld, met zijn moeder op een bankje.

‘Kent u die theorie die je telkens op staatszenders hoort’, vraagt Marotsjko als hij een praatje aanknoopt. ‘Die theorie dat wij Russen niet naar West-Europa moeten kijken voor onze ontwikkeling, maar dat we een eigen pad moeten bewandelen dat wordt bepaald door ons Russische karakter en onze geschiedenis?’ Lacherig: ‘Ik geloof daar dus totaal niet in.’

Dorpsplein

Het stukje Europa ligt achter een bruggetje in het centrum van St.-Petersburg, op een klein, driehoekig eiland tussen twee grachten en een rivier. Zie het als een dorpje midden in een stad. Het grasveld functioneert als dorpsplein met eromheen terrassen, kunstgalerijen, een openluchttheater, kruidentuinen, een basketbalveld, een wetenschappelijk laboratorium en, om het geheel nog wat exotischer te maken, een zandstrand. Alles is nieuw.

De naam van St.-Peterburgs hotspot: Novaja Gollandia, oftewel Nieuw Holland.

Het is de naam die Peter de Grote aan het begin van de 18de eeuw al aan het eilandje schonk bij de oprichting van St.-Petersburg, de stad die hij liet bouwen als Ruslands venster op Europa. Het eiland kreeg een rol in de scheepsbouw, die op uitnodiging van de tsaar werd geleid door Nederlanders. Spectaculair was die rol aanvankelijk niet: Nieuw Holland was een opslagplaats voor hout.

Het duurde drie roerige eeuwen voordat de huidige gloriedagen aanbraken. Toen de scheepsbouw overstapte op metaal, veranderde Nieuw Holland in een militaire zone, met een gevangenis en later een zendstation voor communicatie met marineschepen. De bolsjewieken gebruikten het station in 1917 om zo veel mogelijk mensen mee te krijgen in de revolutie tegen het tsarenrijk. Weinig bleef heel van de bebouwing op het eiland toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak en St.-Petersburg (toen Leningrad) ruim twee jaar lang werd bestookt door bombardementen van de Duitsers. De hoge pakhuizen bleven gehavend achter, het eiland ging op slot, tot de recente transformatie.

Die heeft een enorme toeloop richting het eiland teweeggebracht. Op een doordeweekse zomeravond in juli verzamelen Peterburgers zich in een nieuw paviljoen voor een lezing over Verdi’s opera La traviata. Op de begane grond van de voormalige gevangenis snelwandelen serveerders met gerechten uit de hele wereld, een verdieping daarboven bladeren mensen door kunstboeken en nog een verdieping hoger staat een groepje Russen te rekken en strekken voor een yoga-instructeur. En Nieuw Holland is nog niet af: in de gerestaureerde pakhuizen moet nog een museum voor moderne kunst komen.

‘In de provincie heb je dit niet’, zegt Vlad Motorin vanuit een diepe strandstoel op het grasveld. Hij komt van Sachalin, een Russisch eiland in de Japanse Zee, acht tijdzones verderop. Hij en zijn vrouw Daria, een Siberische van het Bajkalmeer die ook in een strandstoel hangt, verhuisden naar St.-Petersburg om dichter bij Europa te wonen. Nieuw Holland is hun favoriete plek om te ontspannen, en dat komt niet alleen door de culturele faciliteiten. Vlad vindt het mooi dat je hier zomaar een strandstoel mag pakken en kunt neerzetten waar je maar wilt, zelfs op het grasveld. ‘Bij ons op Sachalin heb je wel veel geld uit olie en gas, maar geen grasveld om op te zitten.’

Europese wind

Even verderop geniet Joelia Krasilnikova (29) op een picknickkleed van ‘de zalige Europese wind die hier waait’. Haar zoontje van acht maanden ligt naast haar te slapen, een dag voordat hij wordt gedoopt in de Kazankathedraal, een gebedshuis voor het Russisch-orthodoxe geloof, maar gebaseerd op de rooms-katholieke Sint-Pietersbasiliek in Vaticaanstad.

Door de pandemie zijn Russen al anderhalf jaar niet welkom in de meeste Europese landen. De kloof met het Westen was daarvoor al aan het groeien, door politieke gebeurtenissen. Sinds de annexatie van de Krim in 2014 is de roebel zo verzwakt dat vakanties naar West-Europa voor de meeste Russen onbetaalbaar zijn geworden. De regering voert patriottisch onderwijs in op school, westerse waarden worden dagelijks bespot in de staatsmedia en wie samenwerkt met een Europese organisatie is tegenwoordig al snel een buitenlands agent.

Toch is de nieuwsgierigheid naar West-Europa niet verdwenen onder de Russische bevolking. Dat weet de Russische machtselite, die zelf stiekem ook graag in Europa vertoeft. De geldschieter achter Nieuw Holland is een van de rijkste mensen van Rusland: Roman Abramovitsj, de grondstoffenoligarch en Chelsea-eigenaar, die in Londen woont. De miljardair stak 400 miljoen euro in de renovatie van Nieuw Holland, zijn derde vrouw Daria Zjoekova (sinds 2017 zijn ze gescheiden) leidde de operatie, waarbij het Nederlandse architectenbureau West 8 werd ingehuurd. Zo deden Abramovitsj en Zjoekova dat eerder al in Moskou: daar investeerden ze in de renovatie van het inmiddels drukbezochte Gorkipark met De Garage, een museum voor moderne kunst ontworpen door Rem Koolhaas.

Hun publieke ruimten zijn gecontroleerde imitaties van West-Europa. Geen moderne kunst met harde kritiek op Ruslands conservatieve pad in Nieuw Holland. Met een aantal showprocessen tegen progressieve kunstenaars, zoals tegen een feminist die een tekening van een vagina deelde en daarom zes jaar strafkolonie kan krijgen, laten de machthebbers zien wat zij verwachten van hedendaagse kunstenaars – de expositieruimten van Abramovitsj en Zjoekova zoeken geen grenzen op.

Nieuwsgierig naar de wereld

Valeri hoopt West-Europa zelf nog eens te zien. De onderwijzer uit de Kaukasus heeft zijn fiets tegen een boom gezet en zit ’s avonds op het grasveld een filosofisch boek te lezen. Een kwestie van hebben of zijn, van de Duits-Amerikaanse Erich Fromm, over hoe je nog een waarachtig mens kunt zijn als de maatschappij draait om geld en bezit. Dit eiland is de enige plek waar hij kan lezen zonder dat zijn gedachten afdwalen.

Steeds vaker peinst hij over zijn eigen toekomst. Hij vertelt dat Rusland rauw en spannend kan zijn, zoals die keer dat hij in dienst was en met zijn maten vijftien dagen lang in een goederentrein naar het oosten werd gezet door zijn bevelhebber. Kwam de trein een tunnel uit, keken ze plots uit over het Bajkalmeer bij zonsopkomst. Nee, dat maak je in West-Europa niet mee. Maar nu is Valeri 28 en speelt zijn nieuwsgierigheid naar dat deel van de wereld op. Hij droomt ervan om bijvoorbeeld een tijd in België te wonen, vertelt hij. ‘Observeren hoe mensen daar leven, luisteren naar wat ze zeggen. Eigenlijk gewoon met mijn eigen ogen rondkijken, dat lijkt me fantastisch.’

Meer over