Merapi maakt journalisten feitenblind

Kun je als journalist een bijgelovige tolk op zijn woord geloven wanneer hij vertelt dat de Javaanse vulkaan Merapi op 21 juli 2001 stenen en lava begon te spuwen op het ogenblik dat een 31-jarige Nederlandse toerist, 'achteloos' de berg opklimmend, 'onbesuisd' over een lavastroompje heensprong?...

In het artikel 'Zwijgen vanwege de vulkaan' in Traject van vorige week zaterdag (17 mei) beschreef Indonesië-correspondent Michel Maas op deze wijze de 'feiten' die Rick Hoyer noodlottig waren geworden. Zijn familie en kennissen reageerden geschokt.

'Een onverantwoordelijke, onoplettende, onbesuisde Nederlandse toerist die zijn dood eigenlijk aan zichzelf te wijten heeft, dat is het beeld dat journalist Michel Maas van Rick schetst. . .', zo reageerde de familie. Zij voegde hieraan toe: 'Als hij zijn journalistieke plicht had gedaan en de feiten afdoende had geverifieerd, dan had hij Ricks dood nooit kunnen gebruiken voor zijn verhaal. Dat verhaal ging immers over het gevaar van de werkende Merapi, niet over de rustende.'

Maas verweerde zich tegenover de familie: 'Ik sprak met de gids, sprak met de touroperator en schreef het verhaal op zoals zij het vertelden. Dat is het verhaal zoals het op de berg voortleeft. Het is vermengd met fantasie, met legende, en met mysterie, zoals alle verhalen daar. Het ging dus niet om de feiten, het ging alleen om dit verhaal zoals het voortleeft en langzaam een legende wordt, zoals het in Yogyakarta wordt naverteld.' Hij had de familie weliswaar vooraf kunnen bellen - hij had haar telefoonnummer - maar 'voor het verhaal was dat niet nodig, en dus is het erbij ingeschoten'.

Er is uiteraard geen bezwaar om, zoals Michel Maas gedaan heeft, over de machtige Merapi te schrijven vanuit het mysterie, het bijgeloof en de eerbied die de Javaanse vulkaan omgeven. Een dergelijke verhaaltrant is ook vaak in de Indonesische litteratuur terug te vinden. Maar de journalistiek vergt doorgaans een extra nuchtere en wat behoedzamere kijk op gebeurtenissen.

Een aantal feiten in de passages over Rick Hoyer blijken niet te kloppen. In de eerste plaats gebeurde het ongeluk niet op 21 november 2001 maar op 21 juli 2001. Ten tweede, zo meldt de familie, was er op die dag geen sprake van een uitbarsting van de Merapi en dus ook niet van 'kokende lava', waarin Hoyer zou zijn gestapt. Voorts was Rick Hoyer was niet alleen toen hij stierf. Zijn jongere broer blijkt hem op de fatale bergtocht begeleid te hebben en was bij hem, toen de jongen overleed. Zijn moeder, die eveneens op Java vertoefde, heeft de stervende jongen niet meer aan de telefoon gehad. En óf hij onvoorzichtig was geweest, kan uit het relaas van een gids met zijn heilige vulkaanvrees niet serieus worden opgemaakt.

Eén telefoontje naar de familie was voldoende geweest om óf het drama correct weer te geven óf om te besluiten de details weg te laten. Want je kunt je afvragen waartoe ze eigenlijk dienden? De teneur dat een toerist de wraak van de vulkaan over zich had afgeroepen, was misschien nog te pruimen geweest voor een drama in 1902. Anno 2003 is zo'n uitleg voor de familie en vrienden die pas zo kort geleden een geliefde verloren hebben grievend en onaanvaardbaar.

Michel Maas, die in eerste instantie zijn excuses had aangeboden voor de schok die hij Hoyers familie en vrienden had bezorgd, vindt achteraf dat hij de familie had moeten opbellen. In elk geval vindt hij dat hij de naam van Hoyer had moeten weglaten. Maar Maas is niet de enige die verantwoordelijk is voor deze journalistieke onachtzaamheid.

Ook de eindredactie van Traject in Amsterdam had zich moeten realiseren dat de auteur voor de zeer feitelijke details in de passages over de dood van Rick Hoyer geen enkele betrouwbare bron had genoemd. Er is verzuimd daarover met correspondent Maas contact op te nemen. De eindredactie bleek namelijk eveneens in de ban van de mysterieuze macht van de Merapi. Die reikt kennelijk zover dat ze doorgaans ervaren en kritische journalisten benevelt. Nuchter en correct schrapwerk had veel leed voorkomen.

Meer over