Mensenrechtensituatie in Iran holt achteruit

Bijna onopgemerkt is sinds het aantreden van president Ahmadinejad, een jaar geleden, de mensenrechtensituatie in Iran enorm achteruitgegaan. De verslechtering bleef lang verborgen achter de vele berichten over het Iraanse nucleaire programma en de banden met Hezbollah....

Van onze verslaggeefster Leen Vervaeke

Maar nu bedreigt het regime Shirin Ebadi, de Iraanse mensenrechtenadvocate en Nobelprijswinnares voor de Vrede. Ze moet haar kantoor sluiten, en als ze toch doorgaat dreigt vervolging.

Dat de Iraanse regering een Nobelprijswinnares durft aan te pakken, opent de ogen voor het lot van talloze onbekende mensenrechtenactivisten in Iran. Ze krijgen dagelijks dreigtelefoons, hun familie wordt lastiggevallen, ze worden opgepakt en gemarteld. ‘Het is sinds een decennium niet meer zo erg geweest als nu’, zegt Hadi Ghaemi, Iran-specialist van Human Rights Watch (HRW). ‘In Iran heerst nu een klimaat van angst en intimidatie.’

Het laatste jaar zijn in Iran steeds meer kranten en boeken verboden. Websites en weblogs zijn gesloten. Dinsdag werden in Teheran invallen gedaan in flats, om illegale satellietschotels op het dak op te sporen. De Iraanse media kregen vorige week vrijdag een brief met nieuwe, strengere censuurregels, kort samen te vatten als: geen negatieve berichtgeving over de Iraanse regering. Wie tegen deze schendingen van de mensenrechten protesteert, is in Iran zijn leven niet zeker.

Dat het zover is kunnen komen, heeft te maken met de vele berichten over het Iraanse buitenlandbeleid, zegt Bijan Moshaver, de Iraans-Nederlandse voorzitter van Iran Future, een organisatie die democratisering in Iran ondersteunt. Door de grote aandacht voor de nucleaire activiteiten van Iran is er vanuit het Westen minder druk op het mensenrechtendossier.

Bovendien zijn veel Iraniërs bang voor een Amerikaanse interventie. ‘De Iraanse regering speelt daarop in en stelt de mensenrechtenactivisten voor als spionnen van Amerika’, zegt Moshaver. ‘De regering houdt het volk voor: “Kijk naar Irak, naar de dagelijkse bomaanslagen. Als de dissidenten hun zin krijgen, staat Iran hetzelfde te wachten.”’

Doordat nu Nobelprijswinnares Shirin Ebadi wordt bedreigd, is de aandacht van het Westen even verlegd van de nucleaire spanningen naar de desastreuze situatie van de mensenrechtenactivisten.

Het Center for Defense of Human Rights (CDHR) van Ebadi, een advocatenkantoor dat aangeklaagde dissidenten verdedigt, werd op 5 augustus gesloten. Toen Ebadi en haar collega's verklaarden niet van plan te zijn met hun werk te stoppen, dreigde de regering vorige week dat zij opgepakt zullen worden.

Een mogelijke reden voor de harde aanpak van het CDHR is de verschijning onlangs van Ebadi's autobiografie Iran ontwaakt. Het boek is in zestien talen uitgegeven, maar niet in het Farsi, de taal van Iran. ‘De censuur in de Islamitische Republiek maakt het onmogelijk hier een eerlijk relaas over mijn leven te publiceren’, schrijft Ebadi. ‘Door mijn werk sta ik lijnrecht tegenover het systeem.’

De officiële reden voor de sluiting van het CDHR luidt dat het centrum niet de nodige vergunningen had. ‘Die uitleg wordt algemeen als onzin beschouwd’, zegt Hadi Ghaemi van HRW.

De redenen waarom mensenrechtenactivisten veroordeeld worden, blijken vaker uit de lucht gegrepen. Abdolfattah Soltani, een advocaat van het CDHR, wilde activisten verdedigen, die beschuldigd werden van nucleaire spionage. Hij mocht hun dossier nooit inkijken, maar werd wel tot vijf jaar gevangenisstraf veroordeeld wegens het onthullen van nationale veiligheidsgeheimen uit dat dossier. ‘Duidelijk een politiek gemotiveerde veroordeling’, zegt Ghaemi.

In mei werd Ramin Jahanbegloo, een Iraans-Canadese filosoof en activist, gearresteerd wegens spionage. Sindsdien zit hij opgesloten – zonder enig proces – in de beruchte Evin-gevangenis in Teheran. Als bewijs voor zijn spionage wordt onder meer verwezen naar de 80 miljoen euro die de Verenigde Staten uittrekken voor de bevordering van mensenrechten in Iran – geld dat geenszins bij Jahanbegloo is terechtgekomen.

Ondanks de censuur en controle hebben Moshaver van Iran Future en Ghaemi van HRW regelmatig contact met Iraanse dissidenten – om veiligheidsredenen kunnen ze niet zeggen op welke manier. Het laatste jaar hoorden ze tientallen verhalen van activisten die zijn opgepakt, gemarteld of ‘verdwenen’. Moshaver: ‘Als je ziet hoe Iran met bekende activisten omgaat, laat het weinig aan de verbeelding over hoe ze onbekende activisten behandelen.’

Meer over