Menseneters zonder bot in hun neus

In De andere kant wordt wekelijks een actuele kwestie ondersteboven gehouden of binnenstebuiten gekeerd.

Eline Huisman
null Beeld Carolyn Ridsdale
Beeld Carolyn Ridsdale

De ene kant
De Efteling-attractie Monsieur Cannibale staat ter discussie omdat die een stereotype van zwarten is dat stamt uit de koloniale tijd.

De andere kant
Van de hedendaagse echte kannibaal zou je niet graag een pretparkattractie maken.

De kok liet het vlees geduldig sudderen: een stukje uit de bil van Dennis, een randje buikvet van Valerio. Twee minuscule reepjes mensenvlees, die de presentatoren zouden eten in hun wetenschapsprogramma Proefkonijnen. De tv-uitzending uit 2011 veroorzaakte enige consternatie: in Den Haag werden Kamervragen gesteld, het Amerikaanse ABC News wijdde er een item aan.

Kannibalisme is een van de grootste taboes van onze tijd. Alleen al de gedachte aan het eten van mensenvlees doet ons kokhalzen. Dat hoort bij ons beeld van beschaving: kannibalisme bepaalt sinds de koloniale tijd de tweedeling tussen de ontwikkelde en bloeddorstige, primitieve - eigenlijk bedoelen we achterlijke - volken.

Misschien dat het beeld van Monsieur Cannibale, de omstreden attractie in de Efteling, mede daarom zo steekt. 'Een racistisch stereotype', schreef actiegroep SOS deze week in een open brief aan het pretpark, met de oproep de attractie te sluiten. In ronddraaiende potten worden kinderen en hun ouders zogenaamd klaargestoomd voor de grote, zwarte man in het midden met een lepel door zijn neus.

Bij zo veel drukte over de nepkannibaal die in 1988 in Kaatsheuvel werd neergezet, vragen wij ons af: hoe zit het met de kannibaal van nu?

Honger

Meteen maar een mythe ontkracht: er is geen enkel bewijs dat mensenvlees als lekker hapje gegeten werd of wordt, zegt Toon van Meijl, hoogleraar culturele antropologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen. 'Antropofagie, de wetenschappelijke term, gebeurt altijd in bijzondere situaties. Een krijger van een rivaliserende stam die moet worden vernederd, bijvoorbeeld. De ultieme vernedering is iemand tot voedsel maken. Dat gebeurde vroeger van Midden-Amerika tot Azië en Oceanië.'

In 2015 publiceerde de Afrikaanse Unie een rapport over de burgeroorlog in Zuid-Soedan, waarin ooggetuigen vertelden hoe mensen werden gedwongen mensenbloed te drinken en geroosterd mensenvlees te eten. Ook in de Liberiaanse burgeroorlog zou het als oorlogsmiddel zijn ingezet. 'Kannibalisme kan onderdeel zijn van ritueel geweld', zegt Peter Pels, hoogleraar Afrikaanse antropologie in Leiden. 'Niet structureel, maar als performance: om angst aan te jagen - een vorm van terreur.'

De situatie moet wel heel extreem zijn, willen mensen andere mensen om de voedingswaarde verorberen. Voorbeeld is het rugbyteam van Uruguay dat in 1972 neerstortte in de Andes. Een aantal van hen stierf, de rest at van hun lichamen om niet de hongerdood te sterven. Zo overleefden ze 72 dagen tot hun redding.

Respect

'Kannibalisme is een schimmig onderzoeksgebied: van veel geschiedenisverhalen is de betrouwbaarheid notoir laag', zegt Pels. Antropologisch veldonderzoek is beperkt.

Opvallende uitzondering is de Fore-stam uit Papoea-Nieuw-Guinea. Die trok in de jaren zestig de aandacht vanwege de hoge sterfte aan kuru, een zenuwaandoening die verwant is aan creutzfeldt-jakob. Vooral vrouwen en kinderen waren het slachtoffer. Wat bleek: als een belangrijke man was overleden, aten zij zijn hersenen, legt Van Meijl uit. 'Zo probeerden ze belangrijke geesten te bewaren.'

Kannibalisme is niet zo vijandig als we vaak intuïtief denken, benadrukt ook Daniel Vangroenweghe, auteur van Kannibalisme en mensenoffers. 'Het heeft altijd een hogere betekenis - bijvoorbeeld respect voor de dode.'

Antropologen delen kannibalisme op in de varianten endogeen, bij groepsgenoten, vaak uit respect, en exogeen, het eten van buitenstaanders, vaak in oorlogstijd.

Geneeskrachtig

Er is nóg een categorie en dat is medisch kannibalisme, dat recent nog in Tanzania bleek voor te komen. 'Om hun vermeende magische krachten over te nemen, werden albino's vermoord en werden hun lichaamsdelen verwerkt in medicatie van medicijnmannen', zegt Pels.

In 2009 nog werd bericht over de handel in ledematen, botten en zelfs nageboortes van albino's, die voor duizenden dollars op de zwarte markt werden verhandeld en verwerkt in poeders en drankjes. Na internationale media-aandacht kwamen de overheid en maatschappelijke organisaties in actie, met politiebescherming.

Hoewel het fenomeen nog voorkomt, zijn Pels, Van Meijl en Vangroenweghe alle drie kritisch over de meeste kannibalenverhalen. 'Veel geruchten zijn de wereld in geholpen in de context van kolonialisme', zegt Van Meijl. Het bewijs dat kannibalisme ooit ergens structureel gebeurde, is ook volgens Pels erg beperkt.

Genitaliën

Hoewel goed voor spectaculaire nieuwskoppen zijn ook de voorbeelden dichter bij huis spaarzaam. Deze week nog werd bekend dat een gevangene in Scheveningen vorig jaar zijn testikels afsneed en opat. Berucht is het verhaal van de Duitser Armin Weimes, die in 2001 een online-oproep plaatste voor een goedgebouwde man die zich wilde laten opeten. Bernd Brandes meldt zich. Samen eten ze eerst zijn geslachtsdeel op, daarna vermoordt Weimes hem en eet hij hem op - alles voor een draaiende camera. En in 2012 kwam de transseksuele Japanse chef Mao Sugiyama in het nieuws met het diner van zijn genitaliën, à 250 dollar per persoon.

Kannibalisme staat niet in het DSM-handboek voor psychische stoornissen en binnen de psychiatrie is weinig overeenstemming over de oorzaken. Stress of trauma's worden vaak genoemd, sommigen denken aan een seksuele- of eetstoornis. De man uit Scheveningen zei stemmen in zijn hoofd te hebben, Weimes droomde als kind al van een broer, iemand die deel van hem zou zijn, zei hij tijdens verhoren. Met kannibalisme kon hij die obsessie bevredigen.

Meer over