Meneer heeft zijn moeder gejoefd

'Rijdende rechters' bezoeken psychiatrische patiënten om te beoordelen of een gedwongen opname rechtmatig is - in een kliniek, thuis, of op straat....

door Judith Koelemeijer

DE STOEL is vanzelf omgevallen. Ja, ze heeft erop gestaan, zegt mevrouw Pinas, dat is waar. En ze heeft misschien haar stem verheven, wat wil je, ze was boos. Maar ze heeft níet met die stoel gezwaaid, laat staan dat ze er iemand mee heeft bedreigd.

O nee? Mevrouw heeft 'wel degelijk een stoel omhoog getild', zegt de psychiater van de Amsterdamse kliniek. Haar gedrag is 'totaal uit de hand gelopen'. De verpleging heeft haar een paar keer moeten separeren, ze heeft demonstratief haar behandelplan verscheurd. . .

'Ik teken geen plan als ik niet weet wat er in staat!', roept mevrouw Pinas.

. . .en het is daarom noodzakelijk, zegt de psychiater, dat de In Bewaring Stelling (IBS) met drie weken wordt verlengd. 'Het is absoluut niet verantwoord haar nu uit de kliniek te ontslaan.'

'Is mevrouw dan gevaarlijk voor anderen of zichzelf?', vraagt rechter J. Moors.

De psychiater: 'Beide. Mevrouw heeft diabetes, ze is zoals u ziet heel kortademig en heeft medicijnen nodig.'

Pinas: 'Dat kan mijn huisarts prima begeleiden.'

De psychiater: 'Mevrouw is manisch, haar gedrag is onvoorspelbaar. Ze loopt winkels uit zonder te betalen.'

Pinas: 'Ik ken mezelf beter dan u! De manie is onderdrukt met medicijnen en ik doe geen mens kwaad. Hier word ik gek van de mensen op de afdeling, de stress.'

De gezette mevrouw Pinas ademt zwaar. Het wordt even stil in het benauwde spreekkamertje van de psychiatrische kliniek, waar deze zitting van de Amsterdamse rechtbank wordt gehouden.

'Ik vraag om afwijzing van de vordering', zegt advocaat H. Seegers. 'Mevrouw zegt zelf niet gevaarlijk te zijn. Er is voor de opname misschien het een en ander misgegaan, maar haar dochter heeft de schade betaald. Als een sociaal verpleegkundige let op het medicijngebruik. . .'

'Het is wel vaker misgegaan met de medicijnen', zegt rechter Moors, 'mevrouw is nu zes keer gedwongen opgenomen.'

Pinas: 'Ik wil gaan sporten, en op salsa-les. . .'

De rechter is niet overtuigd. Hij vindt dat Pinas 'haar situatie te positief inschat'. De IBS wordt toegewezen; mevrouw moet maximaal drie weken blijven.

Zeven zittingen per dag doen de 'rijdende rechters' gemiddeld. In een dienstauto met chauffeur - en een flesje desinfecterende zeep in het dashboardkastje - bezoeken zij psychiatrische patiënten in een kliniek, thuis, of op hun favoriete zwerfplek, om ter plekke te toetsen of de door de arts of hulpverlener aangevraagde gedwongen opname rechtmatig is in het kader van de BOPZ; de wet Bijzondere Opnemingen Psychiatrische Ziekenhuizen.

Geen sinecure. De criteria staan netjes in de wet, natuurlijk. De patiënt moet een psychiatrische stoornis hebben, niet bereid zijn tot opname, en een gevaar zijn voor zichzelf of zijn omgeving. Maar wat heet gevaarlijk? Sinds de invoering van de BOPZ in 1994 is daar veel over geprocedeerd. De Hoge Raad heeft inmiddels bepaald dat ook 'zelfverwaarlozing' en 'maatschappelijke teloorgang' als gevaar kunnen worden aangemerkt. Maar dan nog: wat is zelfverwaarlozing?

In de marge van een technisch debat over de BOPZ in de Tweede Kamer begin vorige maand pleitte een aantal Kamerleden, onder wie Van der Hoek (PvdA) en Kant (SP), voor verruiming van de mogelijkheden voor gedwongen opname. Met schrijnende brieven van Ypsilon in de hand, de vereniging van familieleden van mensen met schizofrenie, betoogden zij dat als gevolg van de BOPZ een groep 'verkommerden en verloederden' verstoken blijft van adequate behandeling, lees: gedwongen opname.

Dat roept de vraag op welke criteria rechters in de praktijk hanteren. Geeft de BOPZ hun voldoende armslag, of moeten zij een verzoek om een IBS of rechterlijke machtiging (RM) vaak afwijzen? Hoe ruim interpreteren zij het gevaarscriterium?

Zeer ruim, zo blijkt. 'Vijftien jaar geleden moest de zelfverwaarlozing wel heel ernstig zijn, wilde je iemand laten opnemen', zegt rechter J. Heyman uit Rotterdam. 'De BOPZ is ingevoerd om het zelfbeschikkingsrecht van de patiënt te waarborgen. Maar paradoxaal genoeg gaat de ontwikkeling nu de andere kant op.'

Ook psychiater L. van der Post van de Mentrum-Crisisdienst Amsterdam, die al dertig jaar in het vak zit, meent dat 'gedwongen opname de laatste jaren alleen maar gemakkelijker is geworden'. Het aantal dwangopnamen steeg in Amsterdam van 496 in 1994 tot 1024 in 1998.

BESTAAT er, bijvoorbeeld, serieus kans dat mevrouw Pinas zichzelf of een ander iets aandoet? Advocaat Seegers vindt van niet, en misschien terecht. Maar de psychiater en de rechter zijn graag bereid een zwaaiende stoel als gevaarlijk te beschouwen, omdat ze een verwarde vrouw voor zich zien die zowel thuis als in de kliniek constant problemen veroorzaakt en voor wie zij het, als ze eerlijk zijn, beter achten dat zij - met enige pressie - wordt behandeld.

'Het criterium blijft of een patiënt gevaar veroorzaakt', zegt rechter Moors. 'Maar je weet dat de meesten baat hebben bij opname.'

Met de BOPZ werd het 'bestwilcriterium' uit de oude Krankzinnigenwet afgeschaft, maar in praktijk speelt het 'in bijna alle zaken' een rol, is de ervaring van rechter H. Neervoort-Briët uit Amsterdam. 'Je denkt toch voor een patiënt en hoopt het beste voor hem of haar.' Neervoort is daarom in sommige gevallen bereid het gevaarscriterium 'zeer ruim' uit te leggen. Neem dat schizofrene meisje dat half ontkleed de vijver inliep in het Vondelpark. De advocaat zei: 'Wat nou gevaar, half Amsterdam loopt bloot door het Vondelpark, het water is enkeldiep.' Maar zij heeft het meisje wel op laten nemen. 'Het is bekend dat het beter is voor jonge schizofrenen wanneer meteen wordt ingegrepen bij een psychose. En dan wil ik er graag op wijzen dat een halfnaakt, verward meisje van alles kan uitlokken wat gevaarlijk voor haar is.'

Om misverstanden te voorkomen: de 'rijdende rechter' wordt niet ingeschakeld in noodsituaties. Wanneer iemand van het dak wil springen, bijvoorbeeld, vraagt de dienstdoende psychiater van een crisisdienst bij de burgemeester een IBS aan, die binnen vijf dagen door de rechter moet worden getoetst. Daarnaast bezoeken de rechters patiënten die niet acuut gevaarlijk zijn voor zichzelf of hun omgeving, maar voor wie de hulpverlening het beter acht dat zij worden opgenomen (of opgenomen blijven) met een rechterlijke machtiging - geldig voor een half jaar of een jaar. Dit betekent overigens niet dat de patiënt ook zo lang in de kliniek vast zit; de psychiater kan hem elk moment ontslaan.

De rechters wijzen een verzoek in veruit de meeste gevallen toe. 'Als we er van de 1100 per jaar 100 afwijzen, is het veel', zegt rechter Heyman.

Soms is het ook zo duidelijk. Kijk naar de zitting van meneer De Boer, in een somber kamertje van een psychiatrisch ziekenhuis in Rotterdam. Meneer de Boer is 60, lijdt al 40 jaar aan schizofrenie. Woonde jarenlang thuis met zijn 95-jarige vader en eveneens schizofrene broer. Dat ging redelijk goed, tot hij een paar weken geleden zelfmoord wilde plegen en - vrijwillig - werd opgenomen. Nu zit meneer De Boer trillend op zijn stoel. Hij heeft een blauw oog omdat hij zichzelf steeds laat vallen. Kijkt met bange ogen naar rechter Heyman, fluistert: 'Er zit iets in mijn hoofd, altijd pillen, verschrikkelijk, en nu dit weer. . .'

De kliniek vraagt om een machtiging omdat De Boer af en toe moet worden vastgebonden, en daarvoor zonder RM geen juridische basis is. 'Wat wilt u zelf?', vraagt rechter Heyman aan de patiënt. 'Opknappen, opknappen, opknappen', zegt deze zachtjes. 'Ik hoop dat de dokter wat voor u vindt', zegt Heyman vaderlijk. 'Maar u moet hier wel blijven.'

Soms is er ook twijfel. Rechter Neervoort vertelt over een schizofrene jongen die bij zijn moeder woonde en in sommige perioden helemaal niets at. Hij was meermalen ernstig ondervoed geweest. De psychiater ging er dan ook van uit dat het verkrijgen van een RM geen probleem zou zijn. Toch wees Neervoort het verzoek af. 'Die jongen kon ontzettend goed duidelijk maken waarom hij niet behandeld wilde worden. Hij wilde liever thuis lijden, met af en toe een goed moment, dan zich te onderwerpen aan opsluiting, suf in een isoleercel te hangen. Ik had daar begrip voor.'

Want er mag geroepen worden dat mensen sneller moeten worden opgenomen, of dat ook in alle gevallen een oplossing is, is de vraag. Wanneer iemand elke behandeling weigert, kan de psychiatrie immers weinig doen; voor het geven van medicatie onder dwang bestaan nog altijd strenge voorwaarden. Bovendien kan gedwongen opname een 'traumatische ervaring' zijn, zegt P. Fijn van de Cliëntenbond, die het vertrouwen van de patiënt in de hulpverlening ondermijnt.

HET gebeurt ook regelmatig dat patiënten na gedwongen opname binnen de kortste keren weer op straat staan. Ze willen niet meewerken aan behandeling, of zijn door de medicijnen weer zo opgeknapt dat ze het in de maatschappij mogen proberen, want dat is het beleid. Vervolgens schiet de ambulante hulp te kort omdat er te weinig geld, mankracht en begeleide huisvesting is, slikken patiënten hun medicijnen niet, slaat de verloedering toe, of belanden ze op straat. Waarna verontruste ouders Kamerleden gaan bellen en wederom de roep klinkt om verruiming van de criteria voor dwangopname en dwangbehandeling - etcetera.

'Dáár zou de discussie over moeten gaan', zegt M. van Stiphout, hoofd van de afdeling sociale psychiatrie van een Rotterdamse Riagg. 'Over het falen van het beleid van vermaatschappelijking. Voor veel patiënten betekent dat in praktijk dat ze te weinig zorg krijgen.'

Meneer Ivanov heeft zijn moeder 'gejoefd in de borst'. 'Gejoefd?' vraagt rechter Moors. De jongeman knikt. 'Ik denk dat hij geduwd bedoelt', zegt de psychiater van het Amsterdamse ziekenhuis, waar Ivanov een paar dagen geleden is opgenomen met een IBS. Thuis was een ruzie uit de hand gelopen. Ivanov vertelt over 'die vrouw', 'soms wel en soms niet mijn moeder', die begon te schreeuwen dat hij gek was en hij haar kapot maakte. Nu is ie moe, heel moe, hij voelt zich 'wel 65 jaar oud' en wil op vakantie, 'frisse lucht ademen en paddestoelen verzamelen'.

Ivanov lijdt aan schizofrenie, heeft een lange geschiedenis van opnamen achter de rug. Hij wil geen medicijnen slikken. 'Drie keer IBS in 1999. . .', leest Moors voor uit het dossier. 'Ik vrees dat de situatie thuis escaleert als hij wordt ontslagen', zegt de psychiater. Moors verlengt de IBS met drie weken.

'Als ik ooit weleens weer naar huis toe kom', mompelt Ivanov als hij de kamer uitloopt, 'moet die vrouw de sleutel inleveren die mij toekomt.'

Meer over