Meldpunt Polen

De Israëlische kunstenaar Yael Bartana roept in een kunstproject Joden op terug te keren naar Polen. Inmiddels lopen kunst en realiteit in elkaar over, en dat veroorzaakt explosieve reacties.

SACHA BRONWASSER

'Joden! Landgenoten! Mensen! MENSEN!' Met die woorden begint een jongeman aan een toespraak. Eerst aarzelend, dan bevlogen. De acteur in de film speelt zichzelf, het is de Poolse linkse activist Slawomir Sierakowski. In het vervallen en verlaten Decennial Stadion in Warschau houdt hij zijn pleidooi. Hij heeft een visioen: het Poolse volk nodigt de 3,3 miljoen Joden uit die ooit Polen ontvlucht of uitgezet zijn, terug te keren. Want Polen heeft ze nodig. 'We hebben de ander nodig', declameert de man. 'Er is geen ander die zo dicht bij ons staat als jullie.'

Met de korte film Mary Koszmary (vrij vertaald: Droom-Nachtmerrie) uit 2007 gaf Yael Bartana een explosief visitekaartje af. Zij, een Israëlische fotografe die eind jaren negentig op de Rijksakademie in Amsterdam voor de beeldende kunst had gezeten, stond al bekend om haar kritische observaties van rituelen, vooral uit- en over haar geboorteland Israël.

Maar dit ging een stap verder. Dit was megalomaan en ook verwarrend. Want in de film galmt de spreker overtuigend, maar het stadion is leeg. Het enige publiek is een groepje padvinders met rode stropdasjes die op het lege middenveld de woorden neerleggen: '3,3 miljoen Joden kunnen het leven van 40 miljoen Polen veranderen.' Namens wie sprak die man? Was dit een serieus voorstel? Dan was er nog de beladen esthetiek van de film: Leni Riefenstahl meets zionistische en communistische propaganda. Heldhaftige koppen, slogans en vlaggen. Mary Koszmary, dat wereldwijd werd vertoond, veroorzaakte overal heftige reacties.

En daar stopte het niet. Het korte werk, tien minuten maar, groeide uit tot een trilogie. Morgen opent in het van Abbemuseum de tentoonstelling ...and Europe will be stunned rond de 'Poolse trilogie' van Yael Bartana. Het van Abbemuseum kocht het werk en het zal volgens directeur Charles Esche 'een van de kernwerken van de collectie worden'.

In de trilogie wordt de opkomst en de onzekere toekomst van een nieuwe Europese beweging geschetst: de Jewish Renaissance Movement in Poland (JRMiP). De aanvankelijke oproep groeit daarin uit tot een groter pleidooi voor het openen van grenzen, voor diversiteit en tegen nationalisme - oproepen voor een ander Europa en een ander Israël. In het laatste, bombastische deel Zamach (Moord, 2011), wordt de leider Sierakowski omgebracht.

Vorig jaar werd Bartana met het werk namens Polen naar Biënnale van Venetië gestuurd. Ze had zichzelf aangemeld en werd, als eerste niet-Poolse, uitgekozen. Dat lag gevoelig, in zo'n omgeving van nationale presentaties. De Israëlische minister van Cultuur Limor Livnat weigerde aanvankelijk het Poolse paviljoen te bezoeken. Toen ze het werk toch had bekeken, kwam ze opgelucht naar buiten. Gelukkig, de kunstenaar - 'die vrouw uit Israël, die anti-zionist', zoals Livnat haar omschreef - had de hoofdpersoon in deel drie laten sterven. Nu zou er van al die vreselijke plannen niets meer terechtkomen.

Of toch wel? Yael Bartana ziet graag dat haar werk niet bij een kunstwerk blijft.

In Berlijn, de stad waar ze nu woont, schuift Yael Bartana (1970, Kfar Yehezkel, Israël) aan in een café in Prenzlauerberg. Een smal gezicht onder een kaarsrechte pony, al lang Bartana's handelsmerk. Morgen spreekt ze weer in een politiek centrum over haar werk. Volgende week Eindhoven. Dan in mei de Biënnale van Berlijn, waar het eerste congres van de JRMiP moet worden gehouden - drie dagen met sprekers, activisten en kunstenaars die ideeën moeten leveren voor een beter Europa, een beter Polen en een beter Israël. Dat doet ze samen met de mede-bedenker van de trilogie, activist Slawomir Sierakowski, in eigen land hoofdredacteur van het blad Krytyka Polityczna.

Bartana's leven staat volledig in het teken van iets wat als een klein plan begon.'Toen ik het eerste deel maakte, waren de reacties zo heftig dat ik besloot: hier kan ik niet stoppen', zegt ze. 'Mensen werden kwaad, gingen huilen of waren echt de kluts kwijt, sprakeloos - en dat door een toespraak van één acteur in een leeg stadion.'

De vraag die aan het project ten grondslag ligt is eenvoudig. Het is de vraag die Bartana zich altijd heeft gesteld sinds ze haar land verliet: 'Wat is Israël? Wat is dit land waar ik ben opgegroeid?'

'Dan is het ook onvermijdelijk om over Polen na te denken', zegt ze. 'Polen is het land waar de grootste Joodse gemeenschap was, waar in de Tweede Wereldoorlog de meeste vernietigingskampen hebben gestaan en waar de meeste Joden zijn vermoord. Waar de Joden ook na de oorlog door de communisten nog zijn verbannen in 1954 en in 1968 - veel mensen vergeten dat.' Dat is, zo stelt ze, niet alleen traumatisch voor de Joden geweest, maar ook voor Polen, dat een levendig deel van zijn cultuur kwijtraakte. 'Stel je voor dat een wezenlijk deel uit een land wordt weggerukt? Ik vergeleek het gisteren in een gesprek nog met Duitsland. Dat verloor met de Joden ook zijn humor'.

En dan die parallel: terwijl Polen een natiestaat werd, stichtten de bannelingen net zo'n land in Israël. Bartana: 'De voornaamste kritiek in Israël op de eerste film was: hoe durf je Joden voor te stellen terug te gaan naar de plaats waar ze zijn afgeslacht? En dan natuurlijk die grote consequentie: stel dat er zoveel Joden verhuizen - dan komt er ook ruimte, letterlijk en figuurlijk, voor de Palestijnen om naar hun land terug te keren.'

Van Poolse kant was er ook kritiek. 'Er werd gezegd: eerst hebben ze Palestina bezet, en nu komen ze Polen innemen?!' Bartana: 'Nationalisten van alle kanten háten dit project, ze wilden er demonstraties tegen houden. Terwijl het toen nog alleen maar een kunstwerk was.'

Gaandeweg is ze zich zeer verbonden gaan voelen met Polen, 'ook al is het verschrikkelijk. Zwaar katholiek, antisemitisch, racistisch... misschien heb ik dat nodig. Ik kom zelf uit zo'n land, dus wellicht voel ik me er thuis.'

Yael Bartana heeft Poolse, Wit-Russische en Asjkenazisch-Joodse voorouders. Haar Poolse grootouders verhuisden in de jaren twintig al naar 'het beloofde land'. Haar ouders geloofden in het zionistische ideaal, haar vader poseerde voor zionistische propagandafoto's. 'Ik groeide op met het idee van 'de nieuwe Jood' die recht heeft op het land en die zichzelf moet beschermen. Ik werd ook omringd met die esthetiek. Die vind ik overigens nog steeds prachtig. Vol van energie, zo sterk, zo helder.'

Ze gebruikt die heldhaftige beeldtaal van 'de nieuwe Jood', vol spierballen, vlaggen en jonge gezonde mensen, nu bewust met een heel andere boodschap.

Haar wereldbeeld kantelde toen ze in het buitenland ging studeren. Eerst in Amerika, waar ze met Israëlische medestudenten voortdurend over haar afkomst discussieerde. Daarna in Nederland, waar ze er werk over begon te maken. 'Maar er is eerder al een moment geweest... mijn broer was in dienst en weigerde nog langer te dienen in de bezette gebieden. Hij kon de verschrikkingen niet meer aan, het misbruik van mensen. Ik moest hem met de auto naar de gevangenis brengen. Door hem werd ik me voor het eerst ervan bewust dat het niet klopte'.

Nu komt er een congres - wel binnen de context van een kunstmanifestatie - de Biënnale van Berlijn. Hoofdcurator daar is dit jaar Artur ¿mijewski, zelf een geëngageerde Poolse kunstenaar. Het wordt het eerste congres van de JRMiP, een organisatie die inmiddels echt bestaat. Sympatisanten kunnen zich online aansluiten (jrmip.org) of zich tijdens een expositie inschrijven, straks ook in Eindhoven.

'We doen niet alleen een appèl op Joden. Iedereen is welkom voor wie in het thuisland geen plaats is; de verstotenen en vervolgden', meldt de site. Veertienhonderd leden zijn er al, en uit dat eerste congres moeten ideeën en stellingen komen waarmee deze organisatie aan de slag kan gaan. Zelf ziet Bartana zich niet als de leider daarvan, wel als aanjager.

Wat wil ze als kunstenaar bereiken? Yael Bartana denkt lang na en begint een paar keer opnieuw. 'Wat wil ik? Ik wil... ik voel me een activist die de taal van de kunst gebruikt.' Ja, ze is zo ver gekomen dat het activisme voorop staat. 'Maar de positie als kunstenaar is goed, want je kunt je veel meer verbeelden dan in de echte politiek. Dit werk gaat ook over politieke verbeeldingskracht - wat dúrf je te bedenken? Een vaardigheid die uit de echte politiek verdwenen is.'

Gaat ze uiteindelijk echt de politiek in? 'Nee, forget it.' Wel haalbaar is een sociale beweging, denkt ze. 'Sociale verandering - dat is mijn wens als mens, niet eens zozeer als kunstenaar. Mensen willen verandering. Dat zie je in het Midden-Oosten, dat zie je aan de Occupy-bewegingen. Dat zie je in Europa, tegen alle nationalistische tendensen in. En voor mij persoonlijk is het een logisch gevolg van die ene vraag: Wat is Israël?'

Over Israël en zijn geschiedenis heeft ze recht van spreken, daar kan ze metaforen vinden die universeel kunnen zijn. Ze geeft een voorbeeld: 'In de films komt de figuur van Rifka voor, de zogenaamde 'geest van de terugkeer'. In het laatste deel wandelt ze door de menigte met haar koffer. Slawomir en ik hebben haar gebaseerd op het idee van de 'geest van het verleden', een heel concreet idee dat leeft in Polen. In sommige wijken zijn de huizen minder waard omdat daar de geest van de verdwenen Joden zou rondwaren.'

'Ik, en met mij vele anderen, hebben daar zó genoeg van. Die geesten die vastzitten in al die gedenktekens en plaatsen en waar we elk jaar naar terug moeten. Misschien wil die geest wel vrij zijn. Daarom noemde ik haar 'de geest van de terugkeer'. Het wordt een figuur die staat voor iedereen die zijn huis kwijt is. Voor Palestijnen is het een Palestijnse vrouw, voor Joden een Joodse - het wordt een symbool voor vluchtelingen.'

Het bedenken van zulke beelden, dat is wat zij als kunstenaar kan doen. Moet doen, misschien wel uit schuldgevoel. 'Want ik moet goed begrijpen: ik ben de bezetter.' Yael Bartana leunt achterover tegen het harde houten cafébankje en spreekt het zonder aarzeling uit. De handen in de jaszakken, de schouders opgetrokken. 'Wat ik ook doe, ik ben een Israëlische. En daarmee de bezetter. Daar kan ik niets aan veranderen.'

Yael Bartana - ... and Europe will be stunned. Solotentoonstelling, Van Abbemuseum Eindhoven, t/m 26 augustus. Publicatie ...and Europe will be stunned met filmstills, de integrale filmtekst en beschouwingen: €29,50

Het eerste congres van JRMiP wordt gehouden tijdens de 7de Berlin Biennale, 27/4 - 1/7

undefined

Meer over