Meesterspion

Filmmakers Jan Musch ( 62 ) en Tijs Tinbergen ( 65 ) maakten de documentaire MeesTV, over de mezenliefde van de familie Tinbergen. Vanavond op tv.

DOOR CASPAR JANSSEN

Aan de opstelling is niets veranderd. Op de monitor in de slaapkamer van de bovenwoning aan de Amsterdamse Rooseveltlaan het beeld van een koolmees op het nest, er ligt een kluwen aan draden die leidt naar de nestkast die een meter verder aan de buitenmuur hangt. Het bed in de slaapkamer van waaruit Tijs Tinbergen (65) en zijn vrouw Tineke iedere dag naar hun MeesTV kijken, is even onopgemaakt als in de documentaire die Tinbergen met zijn filmpartner Jan Musch maakte, met de toepasselijke naam: MeesTV.

Tijs Tinbergen gaat voor naar de andere bezette nestkast, aan de achterkant van het huis. Ook hier leiden draden naar een monitor, in de huiskamer, met daarop het beeld van een mees. De raamdeuren naar het balkonnetje staan open, op een bankje in de deuropening staat een bakje met meelwormen. Vader koolmees komt er af en toe een halen, hij pendelt tussen de kastanjeboom, pal achter het huis, het bakje met meelwormen en de nestkast. Poes Sien kijkt gelaten toe, Tineke werkt op een meter afstand onverstoorbaar verder aan een tafel.

Het zijn beelden die ook in de documentaire voorkomen die de NCRV vanavond uitzendt. In die film, MeesTV dus, volgen Tinbergen en Musch Tijs Tinbergen zelf, in zijn fascinatie voor koolmezen. En niet alleen Tijs Tinbergen, maar ook zijn moeder en de bevriende Wieringer beeldhouwer Theo Mulder, die allen nestkastjes met camera's hebben. Zijn oudste dochter, die, meldt Tinbergen, al op haar 2de een koolmees van een pimpelmees kon onderscheiden, heeft ook een nestkast met camera en zijn broer, de Groningse bioloog Joost Tinbergen, doet professioneel onderzoek naar koolmezen. De documentaire volgt die familieliefde voor de koolmees. En de koolmezen zelf, vanaf het moment dat het mannetje het vrouwtje naar de nestkast probeert te lokken tot aan het uitvliegen van de jongen toe, met alle kleine en grote drama's die zich in de tussentijd voordoen.

Tijs Tinbergen: 'Het gaat erom hoe fascinerend het is naar de lulligste dingen te kijken, om hoeveel je kunt zien als je goed kijkt.'

Maar, zoals wel vaker bij de documentaires van Musch en Tinbergen, gaat het om meer dan alleen het vastleggen van de natuur. In dit geval: om meer dan 'meesjes kijken' alleen. Boven de monitor in de huiskamer hangt een foto van de vader van Tijs Tinbergen, de bioloog en ornitholoog Luuk Tinbergen, die op zijn beurt weer de broer was van Nobelprijswinnaars Jan en Niko Tinbergen. Achter Tijs Tinbergen, op een stapel boeken, staat een tekening die zijn vader maakte van het bos bij Hulshorst, op de Veluwe, waar hij in de jaren veertig koolmezenonderzoek deed. Tinbergen heeft de tekening geërfd van zijn moeder, die in februari overleed, toen de film net klaar was. MeesTV volgt moeder Tinbergen in haar laatste jaren. Eerst nog in haar eigen huis, waar ze de ontwikkelingen in de nestkasten nauwgezet bijhoudt, dan, na een revalidatie na een hartaanval, in een kamer in een bejaardenhuis, waar ze in een stoel bij het raam kijkt naar een vetbolletje met koolmezen en pimpelmezen. Terwijl in de nestkasten het ene na het andere jong wordt geboren en uiteindelijk uitvliegt, zegt moeder: 'Ik zal er aan moeten wennen dat het straks voor me afgelopen is.'

Tijs Tinbergen kwam op het idee voor een film toen hij in 2000 zijn eerste camera in een nestkast installeerde. 'Ik had er ontzettend veel plezier in, maar het kijken naar koolmezen was voor mij ook een mooie invulling voor het gemis van mijn vader.'

Een van de weinige jeugdherinneringen aan zijn vader speelde zich af in Hulshorst, waar het gezin Tinbergen in de zomer drie maanden leefde in een tentenkamp in het bos. Hij moet 6, of 7 zijn geweest, denkt hij. 'Mijn vader had daar hutjes gemaakt waarin je, via een glasplaat, in de nestkastjes van de koolmezen kon kijken. Ik herinner me dat ik mee mocht, op de fiets, in het bos, naar de zwarte berg, waar die hutjes stonden. Mijn vader was een grote man, die kon maar net in dat hutje en toen moest ik er ook nog bij. En dan dat magische moment dat alles donker was en je die plaat wegschoof en via die glasplaat in de nestkast keek. Op zo'n moment, als je als jongetje mee mag met je vader, voel je je heel groot.'

Zijn vader overleed toen Tinbergen 8 was, aan de gelukkige jaarlijkse zomermaanden op de Veluwe kwam abrupt een eind. Pas veel later hoorde hij dat zijn vader, die enthousiaste, humoristische man die zulke prachtige tekeningen maakte van koolmezen, zelfmoord had gepleegd. De verwerking van de vroege dood van zijn vader, die depressief bleek te zijn geweest, legden hij en Jan Musch al eens vast in de documentaire Gebiologeerd. 'In MeesTV was het doel het wonder van Hulshorst, dat onze hele familie kent via de verhalen en tekeningen, op een nieuwe manier te beleven. Die koolmezen zitten in onze familie gekerfd. Dat mijn vader er zo vroeg tussenuit ging, bood mij de kans ermee verder te gaan. Door die camera's in die nestkastjes kun je er een nieuwe dimensie aan geven. Het verliezen van je vader tekent je, op een gegeven moment ontdek je dat je het je leven lang meedraagt. Dat is ook iets om te koesteren. En op deze manier leer je hem weer beter kennen. Daarnaast is deze film ook een standbeeldje voor mijn moeder geworden, een eerbetoon. Zij heeft ons altijd aangemoedigd om met die biologie door te gaan. Ik heb politicologie gestudeerd, ben naar de filmacademie gegaan, maar op slinkse wijze heeft ze me toch weer in die richting gekregen.'

Tinbergen en Musch ontdekten bij het maken van MeesTV weer eens hoe 'magisch' het medium film is. 'Het tijdsbegrip in de film is heel raar. Aan de ene kant heb je het dwingende ritme van een seizoen koolmezen, ei-jong-oud noemen wij dat. Daar doorheen vlechten we de ontwikkeling van mijn moeder in de loop van vier jaar. Op een rare manier blijft het een eenheid van tijd. Dat kan dus met film.'

Tinbergen legde al in 2004 de eerste beelden uit zijn nestkast vast en ook daarvan is materiaal in de film verwerkt. Zoveel jaar koolmezen filmen levert uiteindelijk unieke beelden op. Van een sperwer die een van de koolmezen belaagt in de Rooseveltlaan, van jonge koolmeesjes die uit de nestkom vallen, vliegbeelden in slow motion van mezen die meelwormen pakken, van dode meesjes, bange meesjes, hongerige meesjes en uitvliegende meesjes. Dramatisch is het af toe ook. Bijvoorbeeld als het vrouwtje van het nest met jongen achter Tinbergens huis opeens is verdwenen en het mannetje er alleen voor staat. Tinbergen neemt dan het besluit in te grijpen in de natuur en het mannetje een handje te helpen, door het bakje meelwormen op het balkon te zetten. 'Ik doe het voor de lol, voor de mezen, niet voor de wetenschap', verklaart hij opgeruimd in de film.

Nu zegt hij: 'Ik heb pas sinds kort ontdekt dat ik erg goed op mijn plek ben als filmer. Als wetenschapper zou ik veel te makkelijk dingen laten voorbij glippen waar je eigenlijk scherpe vragen moet stellen. Ik laat me meeslepen door mijn enthousiasme, ik wil ook dat iedereen ziet wat ik heb gezien, ik wil iedereen erbij betrekken, net als mijn moeder deed als ze bezoek kreeg. Ergens in de film behandelt een mees een meelworm, voordat hij die naar de jongen brengt. Ik zeg er wel iets over, ik roep dan dat ik denk dat hij de ingewanden eruit haalt, maar of dat echt zo is, heb ik niet uitgezocht.'

Vandaar waarschijnlijk dat MeesTV vooral een documentaire is waarin de liefde voor koolmezen van een groep intieme familieleden en vrienden wordt geportretteerd, met Tijs Tinbergen als aanjager. Er wordt uitgebreid gebeld over het eerste ei, het eerste jong, de eerste uitvliegers. Vriend en 'substituutvader' Theo Mulder en zijn vrouw spelen daarin een mooie rol. In zijn slaapkamer, voor zijn bed, staat een grote flatscreentelevisie, die hij 's nachts vaak aanzet om naar de mees te kijken in zijn kast. Die mees doet niets, behalve 'mees zijn', zoals Mulder zegt, en dat is rustgevend. Tegen het einde van de film haalt Tinbergen het oude nestkastje met camera van de schuur bij het inmiddels onbewoonde huis van zijn moeder. Het huis moet opgeknapt worden en verkocht, schilders zijn al in de weer. Tinbergen: 'Mijn broer Joost, de wetenschapper, zei: het is een mooie, sentimentele film. Het klopt: ik ben hartstikke sentimenteel. Ik vind dat ook zo langzamerhand een toegestane afwijking. Ik merk steeds meer hoe belangrijk dat primaire kringetje van mensen om je heen is, hoe belangrijk familieleven is. Vandaar dat ik ook nadrukkelijk mijn dochter en de kleinkinderen bij de film betrek.'

Tinbergen pakt de tekening van Hulshorst erbij, die vrolijke tekening van zijn vader, van het bos met de dieren. 'Kijk, daar stonden die hutjes, dit was ons universum. We komen er incidenteel nog weleens.'

Tineke roept vanuit de voorkamer: 'Als jij je verdrietig voelt gaan we altijd even naar Hulshorst.'

En tegen de bezoeker: 'Daar vindt hij zijn wortels weer.'

Hij wijst opnieuw naar de tekening: 'Hier loopt de Hierdense beek. Eigenlijk willen we de as van mijn moeder hier verstrooien. Mijn vader is verstrooid in de Zuiderzee en vanaf hier kan de as van mijn moeder daar ook naartoe stromen. Ik moet het nog overleggen met mijn broers, maar mij lijkt het een mooi idee.'

undefined

MeesTV, vanavond, 20.55 uur, Nederland 2

Natuur in beeld

Jan Musch (1951) en Tijs Tinbergen (1947) maakten samen met Orlow Seunke de speelfilms De smaak van water (1982), Pim (1983) en Pervola (1985). Het duo richtte het productiebedrijf Musch & Tinbergen op. Ze maken vooral natuurdocumentaires, zoals Spreeuwenwerk (1983), Gebiologeerd (1994) en Koos van Zomeren - lopende zinnen (2002). Voor hun documentaire Rotvos (2009), over de gecompliceerde plaats van de vos in het natuurbeheer in Nederland, kregen ze het Gouden Kalf voor de beste lange documentaire.

undefined

Meer over