Meesteroog voor het schone in het saaie

In honderden onbekende foto's van Philips' NatLab toont fotograaf Van der Elsken zijn eigenzinnige blik op de mens en diens omgang met de techniek.

VAN ONZE VERSLAGGEVER JEROEN PEN

LEIDEN - Onderzoekers, omringd door machines of bergen papier, kijken betrapt in de camera. Fotograaf Ed van der Elsken (1925-1990) klopte niet aan, maar wilde de werkvloer van het natuurkundig laboratorium van Philips ongekunsteld en waarheidsgetrouw vastleggen. De niet eerder publiekelijk getoonde foto's die Van der Elsken in de jaren tachtig bij Philips maakte, zijn vanaf september te zien in het Museum Boerhaave in Leiden.

Amsterdammer Van der Elsken verwierf internationale bekendheid door de realistische wijze waarop hij in de sixties drank, drugs en jeugdige rebellie portretteerde. Bij de stadsfotograaf ging het altijd in de eerste plaats om de mens. Dus ook in het befaamde 'NatLab' in Eindhoven, de plek waar onderzoekers bestaande technieken verbeteren en nieuwe uitvinden. Ook buiten zijn comfortzone was Van der Elsken kenmerkend Van der Elsken.

Het is in 1982 Van der Elsken zelf die Philips een brief schrijft met het verzoek er te mogen fotograferen. Het Rijksmuseum geeft in die tijd elk jaar fotografen de opdracht de eigentijdse geschiedenis vast te leggen. Het onderwerp is dat jaar de Nederlandse omroep. Van der Elsken richt zich op de technische kant, dus wil hij een kijkje in de keuken nemen bij de onderzoekers van Philips.

Hans Brink, toenmalig hoofd PR van het NatLab, stemt toe en is verrast door het resultaat. 'We hadden wel eerder fotografen over de vloer gehad. Die maakten dan keurige foto's van machines. Van der Elsken liet de mensen zien die bij ons werkten, niet de techniek.'

Brink en zijn collegae zijn dusdanig onder de indruk, dat ze de fotograaf vragen of hij wil terugkomen. Dat wil Van der Elsken wel. Als deel van zijn honorarium vraagt hij een speciaal te bouwen zwart-wit camera. 'Dat was erg belangrijk voor hem, dus die kreeg hij', vertelt Brink. Diezelfde camera zou Van der Elsken later in Bye gebruiken, de film waarin hij het jaar vastlegde dat volgde op de mededeling dat hij ongeneeslijk ziek is.

Zeven dagen brengt Van der Elsken door in het NatLab. De gemaakte foto's versieren kortstondig de gangen en hallen van het lab en duiken in 1989 op in een boekje voor medewerkers ter ere van het 75-jarige bestaan van het onderzoekscentrum. Daarna verdwijnen ze in dozen. 'Daar moest Ed van te voren voor tekenen', zegt Brink. 'In die tijd waren we als de dood dat een concurrent de foto's zou zien en technieken zou overnemen.'

De ontwikkelde foto's en duizenden negatieven komen pas in 2013 weer boven water, als het Boerhaave Museum een tentoonstelling samenstelt ter ere van het eeuwfeest van NatLab. Op verzoek van de museumdirectie gaat fotograaf Vincent Mentzel als gastconservator met de foto's van Van der Elsken aan de slag.

Voor Mentzel is het onbekende werk van de oude meester een mer à boire, vooral omdat de foto's laten zien hoe Van der Elsken erin slaagt ook de weinig opwindende werkelijkheid van het laboratorium een eigen spanning te geven. 'Natuurlijk, ze zijn aan het uitvinden, dat is opwindend', zegt Mentzel. 'Maar mannen in pakken die bij machines zitten, dat is slaapverwekkende materie.'

Mentzel noemt als voorbeeld een foto van een professor voor een schoolbord met allemaal abracadabra. 'Overal ligt rommel. Van der Elsken ziet daar de schoonheid van en legt het vast.' Juist daarin schuilt de kracht van de tentoonstelling, oordeelt Mentzel. 'Het is prachtig om te zien hoe hij van overdadige saaiheid zoiets moois maakt.'

Hit & Run. Ed van der Elsken fotografeert het Philips NatLab. In Museum Boerhaave, Leiden. 12 september t/m 4 januari.

undefined

Meer over