Analyse

Meer coronamaatregelen op komst? Deze vier graadmeters beloven weinig goeds

Drukte afgelopen weekend in een winkelstraat in Amsterdam. Beeld ANP
Drukte afgelopen weekend in een winkelstraat in Amsterdam.Beeld ANP

Het moment van de waarheid nadert: de komende dagen zullen OMT en kabinet moeten inschatten of de aanscherping van de coronamaatregelen al iets uithaalt, of dat er meer nodig is. Eén probleem: voor zo’n inschatting is het eigenlijk nog te vroeg. We peilen vier voortekenen.

Maarten Keulemans

1| Besmettingscijfers: niet hoopgevend

Enig effect van de aangescherpte maatregelen is in het aantal besmettingen en de ziekenhuisopnames nog niet zichtbaar. Wie de afgelopen dagen in het ziekenhuis belandde, werd immers al een paar weken geleden besmet. En wie vandaag positief test, kreeg het virus waarschijnlijk al een dag of vijf geleden, voordat de regels werden aangescherpt.

Toch geven de oplopende cijfers wel een indicatie. En erg gunstig is die niet. Zo liep het aantal patiënten op de intensive care de afgelopen dagen veel sneller op dan het RIVM in zijn aanvankelijke prognose van de najaarsgolf had verwacht. Ruim 200 mensen per dag worden er gemiddeld in het ziekenhuis opgenomen, een aantal dat al ruim een halfjaar niet werd gezien.

Het aantal vastgestelde besmettingen groeit intussen exponentieel. Hoewel gevaccineerde mensen over het algemeen goed beschermd zijn tegen ziekenhuisopname, is dat toch een probleem. Besmettingen kunnen er immers toe leiden dat zorgmedewerkers tijdelijk uitvallen, én dat het virus meer mensen bereikt die ongevaccineerd zijn of bij wie het vaccin niet goed aanslaat – die vervolgens in het ziekenhuis kunnen belanden.

2| Mobiliteitsdata: nauwelijks verandering

Het is de bedoeling dat we weer meer thuisblijven, maar in de mobiliteitsdata is daarvan nog weinig te zien. Eind vorige week, na de persconferentie, zaten we met onze bewegingen zo’n 20 procent onder het niveau van vóór de pandemie, blijkt uit de Google-gegevens die bijhouden waar onze telefoons zich bevinden. Dat is nagenoeg hetzelfde niveau als voor de persconferentie. Bij het openbaar vervoer checken we zo’n 30 procent minder in dan normaal – maar ook daaraan veranderde de persconferentie weinig.

Een andere, ruwe maat is de verkeersdrukte op de weg, vertelt data-analist Yorick Bleijenberg: ‘Als je op het hoofdwegennet ineens de drukte ziet wegvallen, weet je dat mensen thuisblijven.’ Maar aan het aantal kilometers file veranderde na de persconferentie, en begin deze week, weinig.

Uiteindelijk, vindt Bleijenberg, zijn dergelijke mobiliteitsgegevens vooral afgeleide van iets veel simpelers: ‘Het aantal besmettingen. Dat blijft toch de simpelste, rechtstreekse indicator, en bij een epidemie het eerste wat omhoog vliegt.’

Bleijenberg behoort tot de experts die vinden dat het kabinet zich veel te veel vastklampt aan de details: ‘Bij mij gaat het er niet in dat ze nog steeds niet hebben geleerd dat vroeg en stevig ingrijpen gewoon het beste is. Het kabinet pakt steeds net te veel ruimte. En die moet het nu dubbel en dwars weer inleveren.’

3| Gedragsonderzoek: meer draagvlak

Na de persconferentie van vorige week ontstond er prompt een bescheiden stormloopje op de prikstraten: een aanwijzing dat zo’n persconferentie toch best wat uithaalt. ‘Mensen kijken heus zelf wel om zich heen’, zegt Marijn de Bruin van de RIVM Gedragsunit. ‘Er is toch een wat andere stemming ontstaan rond het onderwerp.’

In de jongste gedragscijfers van het RIVM, dinsdag geplaatst op het ‘coronadashboard’ van het ministerie, is die verandering goed zichtbaar. Zo steeg voor nagenoeg alle coronaregels het draagvlak: mensen zijn het er in grote meerderheid over eens dat het verstandig is om afstand te houden, thuis te werken indien mogelijk en te testen bij klachten.

Alleen, hoe mensen daarnaar handelen blijft opvallend achter, blijkt uit dezelfde cijfers, die overigens vlak vóór de persconferentie zijn verzameld. Net iets meer dan de helft werkt thuis als dat kan en houdt anderhalve meter afstand. Slechts eenderde gaat bij klachten naar de teststraat, al wordt dat cijfer wat vertekend doordat veel mensen een thuistest doen.

‘Hoe we ons gedragen hangt niet alleen af van het draagvlak voor de maatregelen, maar ook van bijvoorbeeld de omgeving’, zegt De Bruin. Afstand houden lukt bijvoorbeeld nu eenmaal slechter in een drukke winkelstraat of tussen vrienden en familieleden die zelf geen afstand houden. Niettemin is het toegenomen draagvlak ‘een goed teken’, vindt De Bruin.

De grote vraag is dan ook of de toenemende steun voor de coronaregels zich inmiddels wél vertaalt naar braver gedrag. Met veel belangstelling zal het OMT daarom de nog vertrouwelijke resultaten bekijken van een flitsonderzoek dat de gedragsunit heeft opgetuigd. Daarin is in een representatieve steekproef onder Nederlanders bekeken wat er de afgelopen week is veranderd. In theorie is de huidige uitbraak immers best beheersbaar te houden als mensen zich trouw aan de basisregels houden.

4| Rioolwatermetingen: weinig uit af te leiden

‘Kun je nog meer aflezen uit de riooldata, zodat je iets meer door de voorruit kunt kijken wat er op ons afkomt?’, zo vroeg premier Rutte zich vorige week op de persconferentie hardop af. Daarmee doelt hij op het lopende onderzoek naar virusdeeltjes in de riolen, een indicatie voor hoe zwaar de virusdruk in een bepaalde streek of stad is.

null Beeld

Maar over het effect van de maatregelen van zaterdag zullen de riooldata weinig kunnen zeggen, weet Ana Maria de Roda Husman (RIVM), leider van het project. De virusdeeltjes in de riolen zijn immers vooral geschikt als vroege waarschuwing van een naderende opleving. ‘Je kunt vrij snel zien of er een stijgende trend is. Maar voor een daling kun je beter naar andere cijfers kijken. Als de virusuitscheiding eenmaal op een bepaald niveau zit, kan het best lang duren voordat je een afname ziet, omdat mensen via hun ontlasting het virus vaak nog vrij lang afscheiden.’

In de cijfers is dat inderdaad goed te zien. Na de coronapiek van juli bleef het aantal virusdeeltjes in de riolen oplopen tot eind augustus, terwijl het aantal besmettingen toen alweer scherp was gedaald. Een goede manier dus om naderende uitbraken vroeg op het spoor te komen – ook op plekken waar mensen niet veel naar de teststraat gaan – maar minder geschikt voor wie wil weten wat de maatregelen van zaterdag voor nut hebben gehad.

Meer over