Meebuigen met rechts-populisme in Europa is onverantwoordelijk

Door het opkomend rechts-populisme durven gevestigde Europese politici in afnemende mate hervormingen door te voeren die moeten voorkomen dat de EU vastloopt na de aanstaande uitbreiding....

HOE moeten we reageren op het opkomend rechts populisme in Europa? Kunnen we lering trekken uit de ervaringen in Nederland? Voor wie het bolwerk van de macht wil binnendringen zijn de moeilijkste maatschappelijke problemen uiteraard de gemakkelijkste schietschijven.

Niet toevallig gaat het in veel Europese landen om dezelfde onderwerpen: veiligheid, gezondheidszorg, onderwijs, criminaliteit en verloedering van steden. Gevoelens van onveiligheid en weerstanden tegen immigratie zijn alom de vaandels waaronder het leger der ontevredenen moeiteloos kan worden gemobiliseerd om de gevestigde politieke orde te bestormen. Met de groeiende welvaart en een substantiële immigratie is overal de vraag naar hoogwaardige voorzieningen sneller toegenomen dan het vermogen om daaraan te voldoen.

In Nederland wordt de bestaande partijen verweten dat zij hun verdedigingslinie hebben verwaarloosd door de onvrede te onderschatten. Maar het waren vooral hun 'historische' angst voor discriminatie, stigmatisering en het risico van onbeheersbare confrontaties tussen culturen waardoor zij weigerden de kwestie van de buitenlanders aan te roeren.

De wijze waarop veel politici reageren op de overwinning van populistisch rechts in Nederland is een slecht voorbeeld voor Europa. Dezelfde partijen die tot voor kort hun programma en kandidatenlijst aanprezen, pleiten plotseling ongegeneerd voor vernieuwing van beleid en personen. Weg met de oude politiek, we moeten meer naar de straat luisteren. Ervaring als Kamerlid? Zeker zo'n grijze muis die onder de Haagse kaasstolp dossiers zat te vreten, wegwezen! Ervaring als minister? Nog erger, opgekrast!

De zelfverloochening kent geen grenzen. Zo hebben de verdedigers van de gevestigde orde inmiddels ook de boodschap van de veroveraars overgenomen. Ineens wil niemand meer in achterkamertjes het profiel van zijn eigen partij verdonkeremanen door compromissen met de politieke concurrentie te sluiten en voortaan zeggen we alles recht voor zijn raap.

Verkiezingen worden tegenwoordig gewonnen met simpele boodschappen op de televisie. Voor een goed bestuurder is een heldere verwoording van wat er onder het volk leeft niet voldoende: een straatman is nog geen staatsman. Overal in Europa suggereren rechts-populisten dat ze even orde op zaken zullen stellen als ze de macht krijgen. Complexiteit en weerbarstigheid van problemen worden daarbij welbewust genegeerd. Dat breekt ze natuurlijk op zodra ze zelf op het vermaledijde pluche gevangen zitten in de smalle marges van de democratie. In de politiek dienen oplossingen zich zelden eenduidig aan. Er moeten voortdurend belangen worden afgewogen en risico's getaxeerd. Wie beslist over wetgeving en beleid, moet inzicht hebben en overzicht houden. Alleen dan is consistente politiek mogelijk.

Rechts-populistische partijen in Europa worden echter gekenmerkt door innerlijke tegenstrijdigheden. Het democratisch luisteren naar het volk gebeurt steeds onder leiding van een autoritaire man, die het in alles voor het zeggen heeft. Het hameren op onopgeloste maatschappelijke problemen gaat gepaard met een ultraliberale anti-overheidshouding: minder bemoeienis van bovenaf, minder bestedingen, minder ambtenaren. Deze 'ideologie van de vrije jongens' belemmert evenwel effectief optreden om de misstanden te lijf te gaan en de dienstverlening te verbeteren: de vrije markt lost de problemen van veiligheid, integratie, onderwijs, files of openbaar vervoer niet op.

Verder staat hun anti-Europese houding haaks op de alom erkende noodzaak om het asielzoekersvraagstuk op Europees niveau aan te pakken. Meer in het algemeen is er sprake van een fixatie op de nationale staat, terwijl veel gesignaleerde bedreigingen zoals migratie, georganiseerde misdaad of de oncontroleerbare macht van het internationale kapitaal per definitie in eigen land niet doeltreffend kunnen worden aangepakt.

Het veranderende politieke klimaat in Europa ondermijnt het probleem-oplossend vermogen van de Europese Unie. Uit angst dat kiezers de benen nemen naar rechts krijgen veel politieke leiders van het midden slappe knieën. Zij durven in afnemende mate de hervormingen door te voeren die moeten voorkomen dat de Europese Unie vastloopt na de toekomstige uitbreiding. Meer dan 25 nationale belangen kunnen slechts met elkaar worden verzoend als het gemeenschappelijk perspectief, vertolkt door Commissie en Europees Parlement, wordt versterkt ten koste van de lidstaten.

Veel regeringen willen daar niet aan. Zij vrezen de burgers nog meer van zich te vervreemden als ze meegaan met verdere europeanisering. Uiteindelijk zullen zij het tegendeel bereiken: als problemen onopgelost blijven en de welvaart terugloopt door Europese stagnatie, zullen juist nog meer mensen hun onvrede afreageren op de politiek. Als we niet oppassen wordt ook de uitbreiding van de Europese Unie het slachtoffer van het opkomend populisme. De anti-Europese stemming kan gemakkelijk worden aangegrepen om zich tegen de toetreding van nieuwe leden te keren. Wie dat wil, had dat eerder moeten bedenken. Als we nu zonder overtuigende reden de nieuwe democratieën, na al hun inspanningen en verwachtingen, alsnog de toegang weigeren, zal dat leiden tot grote frustraties en een herlevend radicaal nationalisme. En dus tot instabiliteit op het Europese continent.

Deze waarschuwing afdoen als politiek correct gebabbel (Rijpstra en Maaten, Forum 5 juni) is bijzonder kortzichtig. Natuurlijk zijn er nog problemen ten aanzien van mensenrechten in een aantal kandidaatlanden. Daar moeten we zwaar aan tillen. Volgens Amnesty kunnen de tekortkomingen beter worden bestreden nadat de toetredingen zijn gerealiseerd. Om groeiende migratie te voorkomen en georganiseerde misdaad te bestrijden is medewerking van Midden-Europese landen en dus verbreding van de EU juist gewenst.

Een kabinet van CDA, LPF en VVD moet zich daarom niet laten meeslepen door anti-Europese gevoelens en zich positief opstellen ten aanzien van de noodzakelijke hervormingen en uitbreiding. Als zij dit nalaten wordt het Europese maar zeker ook het eigen Nederlandse belang geschaad.

Het is niet alleen laf maar ook onverantwoordelijk om mee te buigen met het nieuwe populisme in Europa. Zo komen we op een hellend vlak waar tv-sound-bites de ideologieën vervangen en angst voor electorale neergang het leidend beginsel is. Democratische wijsheid is goed luisteren naar de mensen en vervolgens een afweging maken van alle tegengestelde belangen.

Geloven in eenvoudige oplossingen voor ingewikkelde problemen is vluchten voor de werkelijkheid.

Meer over