Mediterranée, zo bont, zo blauw

Goeie timing: net nu zo ongeveer álle landen rond de Middellandse Zee in beroering zijn, wordt de grote toegangspoort tot het Nabije Oosten, Marseille, culturele hoofd-stad. Levert dat iets spannends op?

Alle malheur en alle goeds komt van zee. Zo is het steeds geweest en zo zal het blijven. Grieken en Romeinen kwamen van voorbij de horizon en brachten handel, beschaving en strijd. Ook nu nog trekken de toekomstige Marseillais- de voetballers van Olympique Marseille, de boefjes die de drugshandel beheersen, de middenstanders die elke avond hun rolluiken laten zakken - van de andere oevers van de Middellandse Zee naar de meest multiculturele stad van Frankrijk.

Geen wonder dat de Mediterranée als een rode draad door Marseille Culturele Hoofdstad loopt. Frankrijk, dat is dat land achter de bergen: er valt wat te halen, want het is rijk. Rijker in elk geval dan Marseille, waar niemand werk heeft en waar de haven al jaren op halve kracht draait. Maar Frankrijk is ook ongemakkelijk, en stelt lastige voorwaarden. Marseille kijkt liever naar zee.

'Marseille, dat is de Oriënt', zegt Annette Messager, een van de bekendste hedendaagse kunstenaars van Frankrijk. 'Een stad die aantrekt en afstoot, die warm en koud is tegelijk. Het is er mooi, maar Marseille boezemt ook angst in. Heel anders in elk geval dan de Noordzeekust, waar ik zelf vandaan kom.'

Ze staat bij een zee van bruine en zwarte haren, die zacht golven op de wind van een ventilator. La mer échevelée - de zee met verwarde haren - heet het kunstwerk dat ze maakte voor Marseille Culturele Hoofdstad. Op die harige zee dobbert een schip dat zwaar slagzij maakt. 'Je mag er een metafoor van het leven in zien', zegt ze behulpzaam.

Voor een stad met zo veel problemen en zo weinig culturele wortels kan het belangrijk zijn culturele hoofdstad te worden, denkt Messager. Optimistisch: 'Al worden er maar tien mensen door de kunst aangeraakt, dan is dat al mooi.'

Geen momentopname

Orlan, een andere grande dame onder de Franse kunstenaars (ze kreeg jaren tachtig naam als de vrouw die haar lichaam tot kunstwerk maakte), vertelt dat ze bij een ceremonie in Marseille was waar nieuwkomers de Franse nationaliteit krijgen. Ze gaat voor naar de video-installatie die ze erop baseerde: een kamer waarin uitheemse gezichten worden geprojecteerd, waarover traag de vlaggen van hun land van oorsprong schuiven: Rusland, Griekenland, Algerije, Albanië. De kleuren van de vlaggen tekenen de gezichten. Het is drap et peau - doek en huid, zegt ze met een woordspeling naar het Franse drapeau (vlag).

'Alleen al dat je jezelf culturele hoofdstad mag noemen wil zeggen dat je gewonnen hebt', vindt de kunstenares met de zwartwitte kuif. 'Het gaat tenminste eens over wat anders dan voetbal of criminele afrekeningen met een kalasjnikov. Marseille kan met al die nieuwbouw een stap zetten die anders niet mogelijk was.'

Orlan en Messager zijn gevestigde namen te midden van de 39 kunstenaars die voor Ici, ailleurs (Hier, daar) werden uitgenodigd in Friche la Belle de Mai. De anderen komen uit Alexandrië, Gaza, Sarajevo, Casablanca of Bilbao. De expositie wil vooral geen momentopname van de moderne kunst rond de Middellandse Zee zijn. Al is het veel gevraagd er wat anders in te zien. Hoop, wanhoop en verwarring, verlangen naar de overkant - dat zijn de gevoelens die in veelvoud te herkennen zijn.

Toen Marseille zich aanmeldde als kandidaat om culturele hoofdstad te worden, kon niemand vermoeden dat rond die ogenschijnlijk zo kalme zee de stormen zouden opsteken. Nu, vijf jaar later, blijkt de keuze Marseille razend actueel en is de Middellandse Zee een zone van hevige turbulentie. In het zuiden - Tunesië, Libië, Egypte - zette de Arabische lente alles op losse schroeven. In het oosten - Syrië, Palestijnse gebieden, Israël - is er oorlog of oorlogsdreiging. Aan de noordkant - Portugal, Spanje, Italië, Griekenland, Cyprus - liggen de landen die het zwaarst getroffen zijn door de economische crisis.

Geen wonder dat de actualiteit door alle kieren en scheuren van de culturele hoofdstad puilt. Soms gaat dat ten koste van de kwaliteit; lang niet alle kunst in de Belle de Mai is onvergetelijk. Soms ook leidt het tot onverwachte dwarsverbanden. In de J1, een immense loods pal aan zee, die voor de duur van de culturele hoofdstad als kunstruimte wordt gebruikt, is een expositie ingericht over de steden en beschavingen rond de Middellandse Zee. Een vaag thema, dat substantie moet krijgen doordat alles is ondergebracht in blauwe zeecontainers. Feniciërs, Grieken, Romeinen, Venetianen, Genuezen en Turken - al die volken die handel hebben gedreven op de Middellandse Zee komen langs.

Gelukszoekers

Dat zou een saaie vertoning zijn, ware het niet dat naast de vazen, schilderijen en scheepsmodellen videogesprekken met huidige stedelingen worden vertoond. Ineens is daar, als verre nazaat van Odysseus, een Griek die zijn woede ventileert over het lot van zijn moeder, die na een leven hard werken nu moet rondkomen van een pensioen dat niets meer waard is. Of de bloedserieuze getuigenis van een knappe jongen uit Alexandrië, die vertelt dat hij businessman wil worden, maar voorlopig vooral bang is voor de toekomst van zijn land. Door de ramen van de J1 is de veerboot Tariq Ibn Ziyad zichtbaar, die uit Algerije misschien nieuwe gelukszoekers heeft gebracht, die hopen dat het aan de overkant beter is. Zoals de volkeren rond het mare nostrum altijd gedacht hebben.

En iedereen heeft er zijn eigen dromen bij. 'Voor mij is de zee een poort', zegt Fabrizio Corneli grijnzend. 'Je kunt hem gebruiken om andere werelden te betreden.' Dat is ook letterlijk wat de Italiaanse kunstenaar laat zien. Voor Cadavre Exquis, de grote tentoonstelling in museum Granet in Aix-en-Provence, zette hij een klassiek-christelijke poort in een blauwe gloed. Erachter verschijnen als lonkend perspectief lichtgevende arabesken.

'Hoe Grieks is moussaka, hoe Marseillais is bouillabaisse', is de retorische vraag van de Grieks-Cypriotische kunstenares Lia Lapithi. 'Voedsel, dat is wat de volkeren rond de Middellandse Zee verbindt. De mediterrane keuken is een mengeling van ingrediënten uit alle windstreken, net als de kunst.' Ze richtte een love diner aan voor en met vrouwen, die al etend over de liefde praten.

Voor Cadavre Exquis zijn kunstenaars uit het hele Middellandse Zeegebied uitgenodigd. Zoals de Turkse schrijver Orhan Pamuk, die tekeningen stuurde van een kraai die naar de Bosporus kijkt. 'Ik ben 35 jaar geleden gestopt met schilderen. Pas nu begrijp ik dat een tekening je het lege papier laat zien', schrijft hij in de toelichting. Er zijn prachtige video's van de Marokkaanse choreografe Bouchra Ouizguen en van Sigalith Landau uit Israël, die van een olijvenoogst een schokkend schouwspel weet te maken. In de opzet lijkt Cadavre Exquis op wat in de Belle de Mai is ingericht, maar de kunstenaars zijn er inventiever.

Caesar

Meteen al vanaf de opening is er in Marseille en wijde omgeving veel te beleven. In de departementale archieven wordt het borstbeeld van Caesar geëxposeerd, dat een paar jaar geleden in de Rhône bij Arles werd opgedoken; de Vieille Charité heeft panoramische foto's van opgravingen, afgelopen decennia gemaakt door Joseph Koudelka; Aix pronkt met een circuit van kunst in de openbare ruimte. En dan moeten de ateliers, de podiumkunsten, de wandelroutes, de dierentrektocht, de straatshows en concerten nog komen.

Hoe dit culturele jaar voor Marseille ook verloopt, de stad glanst alvast als nooit tevoren. La Friche Belle de Mai, een reusachtige voormalige tabaksloods die is omgebouwd tot een centrum voor de meer alternatieve kunsten, is uitgebreid met een toren en een dakterras groter dan een voetbalveld. De Vieux-Port, hart van de oude stad, werd door Norman Foster verbouwd tot wandelparadijs, het fort Saint-Jean bij de haveningang is gerenoveerd, her en der zijn kunstencentra en concertzalen verrezen. Soms al lang gepland, soms speciaal om de culturele hoofdstad luister bij zetten. 'Marseille mag weinig culturele geschiedenis hebben', zegt Jean-François Chougnet, directeur van Marseille Culturele Hoofdstad. 'Met wat nu gebouwd wordt, halen we onze achterstand in één keer in.'

Nieuwe etalage

Meest in het oog springend zijn het Mucem van Rudy Ricciotti (museum voor de culturen van de Middellandse zee) en de pal ernaast gelegen Villa Mediterranée van Stefano Boeri. Twee architecten van naam, twee markante gebouwen, beiden gewijd aan de culturen van de Middellandse Zee. Waarom twee, en waarin zal de programmering verschillen? Dat kan zelfs de directeur van de culturele hoofdstad niet precies uitleggen. Maar ook dat is typisch Marseille.

Burgemeester Jean-Claude Gaudin, die al zeventien jaar als een onderkoning zijn stad bestuurt, heeft er wel een verklaring voor. 'Toen de regio zag dat de stad en de staat in het Mucem investeerden, wilden die ook hun plek markeren', zegt hij, tijdens een rondleiding door Paviljoen M, de nieuwe etalage van de stad. 'Dat is goed, hebben we als gemeente gezegd. Maar dan betaalt de regio wel mee aan de tunnel bij Joliette.'

Zo gaan die dingen hier in het Heel Nabije Oosten. Marseille presenteert zich - misschien wel ondanks zichzelf - een jaar lang als een soek waar alles met elkaar om aandacht vecht. Met één zekerheid: de vele bezoekers die de culturele hoofdstad zal trekken zijn over een jaar weer weg; maar de gebouwen, die blijven.

Wisselend succes

Nana Mouskouri en Jack Lang, indertijd minister van Cultuur van respectievelijk Griekenland en Frankrijk, namen in 1985 het initiatief een steeds wisselende Europese Culturele Hoofdstad aan te wijzen. Steden als Glasgow (1990), Lille (2004) en Liverpool (2008) hadden veel baat bij de benoeming. Maar Vilnius (2009) kampt nog steeds met tekorten, in Thessaloniki (1997) gingen medewerkers er met de kas vandoor. Dat Parijs in 1989 culturele hoofdstad was, weet niemand meer. Amsterdam (1987) en Rotterdam (2001) hadden namens Nederland de eer. Sinds 2001 heeft Europa steeds twee culturele hoofdsteden. In 2012 waren dat Guimarães (Portugal) en Maribor (Slovenië). Voor het jaar 2018 mogen Nederland en Malta een kandidaat aanwijzen.

Culturele hoogtepunten

Cadavre Exquis

Vijftien kunstenaars van rond de Middellandse Zee brengen betoverend nieuw werk in museum Gravet in Aix-en-Provence. Tot 13/4.

Vestiges

Magnum-fotograaf Jozef Koudelka legt al twintig jaar de archeologische vindplaatsen rond de Middellandse Zee vast. Vieille Charité. Tot 15/4.

Villa Méditerranée

Ontmoetingsplaats voor mediterrane culturen onder grootste vrijstaande overkapping van Europa. Opent 15/3.

GR 2013

Even artistieke als toeristische wandeltocht van 365 kilometer rondom Marseille. Vanaf maart.

This is (not) music

Festival voor hiphop, skating, graffiti en andere street-art in Friche la Belle de Mai. 25/4 tot 9/6.

Architectones

Beelden van Xavier Veilhan in de Cité Radieuse, het beroemde flatgebouw van Le Corbusier in Marseille. Van 1/5 tot 30/9.

Les Terrasses

Mediterraan sprookje van Kader Attia op de 19de-eeuwse dijk voor de haveningang. Eind mei tot eind september.

Mucem

Gloednieuw museum van de mediterrane beschavingen aan de haven van Marseille met groot dakterras. Opent in juni.

Atelier Van Lieshout

Nederlandse kunstenaar mag de bovenste verdieping en de nieuwe toren van La Friche Belle de Mai vullen.

Van 6/7 tot 22/9.

Le Corbusier

Architecturaal overzicht van de grootmeester van het beton in de J1. 11/10 tot 12/1/14.

Zie www.mp2013.fr.

Ook

Pavillon M, place Villeneuve-Bergemon, Marseille.

undefined

Meer over