Massabouw naar individuele smaak

De muren van de Hollandse huizen zijn aan het schuiven. Van een standaardplattegrond met keuken-tje en doorzonkamer gaan we naar flexibel in te richten ruimtes. De indeling kan steeds worden aangepast, van geschikt voor een jong, uitdijend gezin tot een thuiswerkende alleenwonende.


In 'De Woningplattegrond', het nieuwste nummer van DASH, tijdschrift over wonen en huizen van de Technische Universiteit Delft, verkennen wetenschappers verleden en toekomst van de indeling van het woonhuis. Architectuurhistorica Dorine van Hoogstraten (39) schreef over het werk van John Habraken (1928), een Nederlandse architect en architectuurtheoreticus. Hij was rond 1960 een van de eerste architecten die de bewoners weer centraal stelden in de huisvestingsproductie.


'Visionair', aldus de redactie. Huizenbouwers moeten volgens Habraken 'dragers' neerzetten, waarin 'inbouwwoningen' moeten kunnen worden geplaatst. Duurzaamheid avant la lettre, want iedere nieuwe bewoner kan het huis aanpassen aan zijn eigen wensen.


Dorine van Hoogstraten: 'We kennen die vooral van de woning van na de Tweede Wereldoorlog. Een woonkamer, een keuken en een paar slaapkamers. De doorzonwoning was het ideaal. Zo zijn er tienduizenden huizen gebouwd, allemaal met dezelfde indeling.


'Die standaardproductie gaat terug tot de Woningwet van 1901. Er werd in hoog tempo gebouwd om de onderklasse een ideale woning te kunnen bieden. De doelgroep was het gewone gezin. In de westelijke tuinsteden van Amsterdam zijn veel van die woningen gerealiseerd. Er werd een proper bestaan aangeboden. Een aparte badkamer bijvoorbeeld, in plaats van een kraan in een woninkje in de Jordaan. Men léérde daar wonen.


'De industrie drong aan op die standaardbouw. Na de Tweede Wereldoorlog was er grote woningnood en tegelijkertijd een ontzettend tekort aan bouwmaterialen zoals bakstenen en hout. De bouwers wilden 'lekker tunnelen', zoals ze dat noemden. Lekker standaardhuisjes bouwen, rij na rij. En in zulke grote hoeveelheden dat ook laagopgeleide handwerkslieden de woningen konden afbouwen.


'Mensen als John Habraken gingen de woningbouw eind jaren vijftig weer bekijken vanuit het perspectief van de gebruiker. Die stond voor hem centraal en niet de kunstzinnige architect. Eind jaren zestig werd die kritiek op de massale, standaardwoningbouw algemener. Men begon zich te realiseren dat er veel verschillende gezinsvormen en verschillende woonwensen bestaan.


'Habraken pleitte voor de mogelijkheid om af te kunnen wijken. Aan de Technische Universiteit Delft heeft hij met zijn denken een hele generatie jonge architecten beïnvloed. Jo Coenen en Sjoerd Soeters zijn bijvoorbeeld opgeleid met de idee van de flexibele woningplattegrond.'


'Er komt steeds meer verscheidenheid. We vinden het al jaren normaal dat je je eigen keuken en badkamer uitzoekt. Bouwers moeten er nu ook aan wennen dat je je eigen indeling bepaalt. Dat is ook een heel duurzaam idee. Het doorbreekt de cyclus van sloop en nieuwbouw. Je kunt een woning hergebruiken.


'Het wooncomplex Vrijburgh op IJburg in Amsterdam is een voorbeeld. De bewoners konden hun eigen plattegrond indienen bij de architect. Op IJburg vind je ook Solids, een gebouw met huurwoningen, waar je zelf bepaalt hoe je de ruimte indeelt en gebruikt.


'De crisis op de woningmarkt versterkt die ontwikkeling. Als het gemiddelde gezin niet op komt dagen, heb je als ontwikkelaar een probleem. De bouwindustrie vindt het lekker om te herhalen. Maar ze zullen naar de consument moeten luisteren. Dat vergt een mentale omslag. Overigens ook van de architecten. Die hebben nogal last van de overtuiging dat zij precies weten wat mensen zouden moeten willen. Het duurt even voor ze dat kwijt zijn.'


'Vrije cascobouw is al heel lang mogelijk. Voor kantoren is dat volstrekt normaal. Het is vooral een kwestie van organisatie, ook in de sociale woningbouw. Misschien kunnen we leegstaande kantoren op die manier opnieuw benutten. Met de aanleg van de juiste voorzieningen, zoals keuken en badkamer, is het goed mogelijk om van een kantoorgebouw een woongebouw te maken met een vrije plattegrond.'


'Ik denk dat er in Nederland veel belangstelling zou zijn voor zo'n open ruimte. Zeg gewoon: Hier heb je een loft en veel succes ermee. Veel mensen gaan als ze een woning krijgen toch al meteen verbouwen, zeker mensen die graag klussen. Iedereen heeft de behoefte zijn huis zelf in te richten. Zoals John Habraken zegt: 'Huisvesten is een daad. Mensen huisvesten zichzelf.'


Meer over