Marx' fouten

De kranten hier in de Verenigde Staten staan al weken bol van de massale stakingen bij Amerika's grootste autoproducent: General Motors....

Dat moet juist anno 1998 de rechtgeaarde marxist goed doen. Want dit soort stakingen werden precies 150 jaar geleden frappant accuraat voorspeld door Marx en Engels in hun fameuze Communistisch Manifest.

Marx is terug van weggeweest. Onder de toepasselijke titel Marx's Stock Surges besprak The New York Times van 27 juni in bijna lovende termen hoe fraai Marx de huidige wereldsituatie had voorzien, in het bijzonder de wereldwijde triomf van het kapitalisme, de onvermijdelijke globalisering van de nationale economieën, de continue vernieuwing in productiemethoden, de daarmee gepaard gaande maatschappelijke onrust en de teloorgang van nationale industrieën.

Je zou bijna denken dat we terug zouden moeten naar de situatie waarbij marxistische studenten op sociale faculteiten in een soort dictatuur van het proletariaat de dienst uitmaakten. Bijna, want juist Marx' werk is natuurlijk een mooi voorbeeld van hoe het niet moet met de maatschappijwetenschappen.

Want Marx sloeg natuurlijk de plank volkomen, maar dan ook volkomen mis met zijn ideeën over hoe het anders zou moeten. Dat kwam doordat onze Karl geen flauwe notie had van hoe de mens psychologisch in elkaar steekt. Moet ik er nog op wijzen dat Marx echt alle privébezit wilde afschaffen? Dat hij aannam dat een geheel egalitaire maatschappij mogelijk was? Dat hij niet besefte dat mensen zich in positieve zin van anderen willen onderscheiden? Dat het nooit bij hem opkwam dat sommige proletariërs zo gauw ze de controle over de productiemiddelen in handen hadden, misschien meer macht zouden willen dan anderen? Dat hij het huwelijk wilde afschaffen en wilde vervangen door gemeenschappelijk bezit van partners? Dat hij kennelijk aannam dat basale menselijke emoties als afgunst en jaloezie slechts bijverschijnselen van het kapitalisme waren?

Zoals de bekende bioloog Edward O. Wilson ooit opmerkte: Marx had helemaal gelijk, alleen had hij de verkeerde diersoort voor ogen. Mensen zijn, helaas voor Marx en zijn vele volgelingen, geen eusociale insecten zoals mieren en bijen, die zich enthousiast en zonder wrok onder alle omstandigheden opofferen voor het collectief.

Arme Marx, die nog geen weet kon hebben van moderne ontwikkelingen in de psychologie, de biologie en de neurowetenschappen. Ik zou dan ook Marx heus niet zo hard heben aangepakt, ware het niet dat veel hedendaagse maatschappijwetenschappers nog steeds in een soortgelijke fuik lopen als Marx honderdvijftig jaar geleden.

Uiteindelijk zullen, zo betoogt Wilson in zijn recente boek Consilience, de maatschappijwetenschappen zich moeten baseren op wat er uit de meer exacte wetenschappen bekend is over de menselijke geest en het menselijk brein. Inderdaad zijn waarschijnlijk alleen dán allerlei alomtegenwoordige sociale verschijnselen bij mensen te begrijpen zoals rituelen, godsdienst, conformiteit, het streven naar status en het fanatisme bij intergroepsconflicten, zoals voetbalwedstrijden. In ieder geval moet je uitgaan van hoe het menselijk individu voelt, denkt en handelt om te kunnen verklaren waarom menselijke groepen heel anders georganiseerd zijn dan mieren en olifanten.

Alle politieke steun voor interdisciplinaire samenwerking ten spijt, zien de meeste maatschappijwetenschappers niets in dit soort ideeën. In reactie op de voorstellen van Wilson stelde de bekende socioloog James Coleman onlangs in Newsweek dat verklaringen gezocht moeten worden op het niveau van het systeem als geheel, en niet op het niveau van de individuen waaruit het systeem bestaat. En een andere vooraanstaande socioloog, Allan Mazur, verklaarde dat het 'belachelijk' is zelfs maar te denken dat je sociologische thema's kunt benaderen 'door individuen te analyseren'.

Veel maatschappijwetenschappers reageren kennelijk als door een wesp gestoken op elke suggestie dat ze het menselijk individu in hun analyses zouden moeten betrekken. Toch jammer voor de wetenschap dat deze maatschappijwetenschappers zo weinig van Marx' fouten hebben geleerd.

Meer over