Marktvrouw Hildegarda verdient amper op d'r sigaretten

Had ze maar enkele pennestreken door haar verleden kunnen halen, dan had ze Het Lot net even een andere draai kunnen geven....

Was Hildegarda Ruszkiewicz toen maar ouder dan veertien geweest. Was haar vader maar naar Oost-Duitsland gegaan, zoals zovelen, toen de Russen kwamen. Maar ze bleven, en Ortelsburg werd Szczytno, en nu zit ze op de markt in Gubin. Marlboro vijftien mark, Dunhill twintig.

Toen ze in 1990 begon op de Poolse Markt in Gubin, net na de openstelling van de grens, was ze blij met haar kraampje. Een van de 220. Nu zijn er ruim vijfhonderd, en valt er minder westers geld te verdelen.

Een slof Marlboro kostte ook vijf jaar geleden bij Hildegarda vijftien mark, maar dat waren nog Russische sigaretten, een koopje bij de groothandel. 'Ik houd nu hooguit tachtig pfennig op een slof over. Dat is niets. Ik heb een pensioen van omgerekend 150 mark, en ik mag blij zijn als ik er per maand nog zo'n bedrag bijverdien. Maar ik zit hier wel elke dag van zes uur 's ochtends tot zeven uur 's avonds.'

Op rustige dagen verkoopt Hildegarda negen sloffen, maar dagen van honderd komen ook voor. Zaterdag is de drukste dag, als de Duitsers massaal hun inkopen komen doen. 'Laatst verkocht ik met Pasen op één dag 260 sloffen, een topdag. Alleen dan loont het echt.'

Voor haar plek, bij de ingang van de markt, betaalt ze 3,5 miljoen oude zloty (350 nieuwe zloty, ongeveer 215 mark) - dat was 2,4 miljoen. Ook de belasting is veel duurder: in de beginjaren 2,4 miljoen en nu al 3,9 miljoen. 'Ik betaal het hoogste tarief. Daar heb ik voor gekozen, want anders komt de belastingdienst continu in je boeken kijken. Nu hoef ik geen boekhouding bij te houden. Geen gezeur.'

Een collega-handelaar, de bazin van Joanna, wil evenmin gezeur van beambten. Als een controleur opduikt moet Joanna plotseling doen alsof ze een klant is: ze pakt een tas en neust wat rond tussen de jurkjes, de truitjes, prullaria en het kristal. Want de boete voor zwart werk is veel te hoog (vijftig miljoen zloty). In de grootste 'winkel' van de markt werkt 'bijna iedereen' illegaal.

De zaak draait goed. Veel geld wordt er verdiend, veel geld, is het enige wat de eigenares wil zeggen. Daarna praat ze alleen nog Pools, en wordt het tijd dat Joanna weer naar de klanten gaat.

Joanna (20) doet wat haar wordt verteld: ze heeft een vakantiebaantje en dat wil ze graag zo houden. Ze is klaar met het gymnasium aan de Duitse kant van de Neisse - ze zat in de eerste lichting van de speciale Pools/Duitse klas - en gaat nu Duitse taal- en letterkunde doen in Polen. Zonder bijverdienste lukt dat niet.

Hildegarda kan door haar bijverdienste - officieel werkt ze voor haar zoon zonder dat ze wordt betaald - 'goed leven' in Gubin, maar op de markt 'wordt het allemaal minder'. Een tijdje geleden werd haar een bijna nieuwe Golf aangeboden voor zevenduizend mark. Dat is onmogelijk, zei ze nog en stuurde de jongens weg. De volgende dag mocht ze de auto ook voor tweeduizend hebben, mèt kentekenbewijs.

Ze heeft ze opnieuw weggestuurd. De auto stond op naam van een verhuurbedrijf in Berlijn, maar dat hadden de meeste Polen niet kunnen opmaken uit het bewijs. Hildegarda wel, en ze was woedend. 'Er zit hier een mafia, van Duitsers, Polen en Russen. Ze lopen hier rond en verkopen gestolen auto's. De politie doet er niets tegen. Die is onderbezet, en bovendien zijn de agenten bang dat er op ze wordt geschoten.'

Soms vraagt ze zich af wat ze nog doet op de markt, waar steeds meer klanten - 'vooral de oost-Duitsers' - zuipen en schelden. Dan ziet ze weer de leuke kanten van de grensstad: ze kan bijvoorbeeld goedkoop wasmiddelen, lingerie en cosmetica kopen aan de Duitse kant van de rivier.

Maar àls.

Toen ze tien jaar geleden een keer op vakantie mocht naar haar familie in Oost-Duitsland, had ze daar kunnen blijven. Maar haar zoon zat in het Poolse leger en die wilde ze niet achterlaten. En een verzoek om bij haar nichtje in Essen te mogen wonen, heeft niets uitgehaald. 'Roemenen, Russen, zigeuners, iedereen mag naar Duitsland, maar iemand die er ècht is geboren niet. Alleen omdat ik met een Pool ben getrouwd.'

Eric van den Berg

Meer over