Profiel

Maria Van Kerkhove: ‘Desinformatie is een van de belangrijkste oorzaken waardoor het coronavirus nog altijd rondgaat’

WHO-topvrouw Maria Van Kerkhove keert zich tegen de plannen van rijke landen om de bevolking een derde coronaprik te geven. Eerst is de rest van de wereld aan de beurt. Al vanaf de eerste dag van de coronacrisis is ze een van de grote namen bij het bestrijden van de pandemie.

Maria Van Kerkhove tijdens een persconferentie van de WHO Beeld Richard Juilliart / AFP
Maria Van Kerkhove tijdens een persconferentie van de WHOBeeld Richard Juilliart / AFP

Ze werkt al sinds 2017 als technisch hoofd van de WHO-afdeling die onderzoek doet naar coronavirussen, maar sinds de uitbraak van covid-19 ligt Maria Van Kerkhove (44) plotseling onder het vergrootglas van de wereldwijde pers. Die moet zij wekelijks bijpraten over de laatste ontwikkelingen rond de pandemie. Haar technische, wetenschappelijke houding tijdens die persconferenties zorgt aanvankelijk voor onbegrip. Wanneer Van Kerkhove in januari 2020 twittert dat er nog weinig bekend is over asymptomatische besmettingen, breekt er een storm van negatieve media-aandacht los. Ze zou de rol van besmette mensen zonder symptomen onderschatten. De volgende dag zet ze dat misverstand meteen recht met een nieuwe persconferentie.

Bewonderenswaardig, vindt veldepidemioloog Amrish Baidjoe. ‘Dat zie je niet op veel plekken, dat wetenschappers zich verontschuldigen voor de dingen die ze niet goed hebben gezegd. Laat staan dat ze de volgende dag een persconferentie plannen om iets recht te zetten. Het schept meer vertrouwen dan wanneer ze eromheen blijven draaien.’

Appjes

Onder vakgenoten staat epidemioloog Van Kerkhove bekend als een spin in het web, die via appjes laagdrempelig contacten onderhoudt met onderzoeksgroepen over de hele wereld. ‘Als wij in ons onderzoek iets relevants zien, gaat er meteen een app naar Maria’, vertelt viroloog Marion Koopmans, die haar al jaren kent. ‘Op 30 december 2019 zag ik dat bericht uit Wuhan en stuurde ik haar meteen een berichtje: Hey, are you on to this?

Van Kerkhove reageerde meteen. Ze houdt er altijd graag de vaart in. Op haar 23ste, in 2000, behaalt ze haar master aan de Stanford University School of Medicine. Na enige jaren als epidemioloog voor een adviesbureau in New York te hebben gewerkt, vervolgt ze haar wetenschappelijke carrière met een veldonderzoek naar de vogelgriep in Cambodja, waarop ze in 2009 promoveert aan de London School of Hygiene & Tropical Medicine. Vrij snel daarna wordt ze technisch consultant voor de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), werkt ze als onderzoeker bij het Imperial College London en leidt ze – tussen 2015 en 2017 – een afdeling die uitbraken van verschillende infectieziekten onderzoekt bij het Franse Institut Pasteur.

Niet alles gaat haar vlotjes af. Zo richt ze zich bij het Institut Pasteur onder meer op de verspreiding van het dodelijke mers-virus, dat enkele tientallen slachtoffers maakt in het Midden-Oosten. Het virus springt van dromedarissen over op mensen, maar dromedarishouders zitten bepaald niet op die boodschap te wachten.

‘Er was hevige weerstand om überhaupt te geloven dat het van dromedarissen kon komen’, herinnert Koopmans zich. Ook Baidjoe, die indertijd al met haar samenwerkte, herinnert zich de politiek gevoelige situatie. ‘Het zijn wedstrijddieren, ze waren miljoenen waard. De belanghebbenden waren vaak machtige mensen, terwijl de uitbraken veelal plaatsvonden op locaties waar de arbeidsomstandigheden slecht waren.’ In die tijd, zegt Baidjoe, lijkt Van Kerkhove het soms lastig te vinden om op haar epidemiologische strepen te staan en zich duidelijk uit te spreken. ‘Wanneer ze in een lastig parket zat, was ze niet altijd degene die politiek risico durfde te nemen.’

Bruggen

Haar kracht ligt vooral in het bouwen van bruggen: tussen verschillende onderzoekscentra, maar bijvoorbeeld ook tussen veldwerkers en academisch onderzoekers. Zo presteert ze het om, tijdens de zika-uitbraak van 2016 in Zuid-Amerika, experts uit allerlei vakgebieden van over de hele wereld samen te brengen op een driedaagse conferentie, waar ook subsidieverstrekkers naartoe komen. ‘Ze krijgt zo wetenschappers rondom de tafel om te sturen op een gezamenlijke aanpak, iets dat we allemaal bij vlagen moeilijk vinden’, zegt Baidjoe.

Van Kerkhove ergert zich openlijk aan de versnippering en eilandmentaliteit die academische financieringsmodellen met zich mee kunnen brengen. Ze is gebrand op kennissynthese, het standaardiseren van onderzoeksmethoden en het delen van data op een manier waarop iedereen ermee uit de voeten kan. Hoe belangrijk dat is, bleek afgelopen jaar opnieuw. Meer dan honderd klinische studies naar de werkzaamheid van Ivermectine tegen covid-19 waren grotendeels verschillend van opzet. ‘Dan krijg je allemaal publicaties met onvergelijkbare data’, zegt Koopmans. ‘Daar heeft zij in haar functie last van, want daardoor kun je minder snel meters maken.’

Inmiddels lijkt Van Kerkhove haar rol als communicator te hebben omarmd. Uitglijders zoals aan het begin van de pandemie heeft ze weten te voorkomen. Ook meent Baidjoe inmiddels iets meer politieke moed te zien dan voorheen. ‘Ik zie dat ze veel meer uitgesproken is tijdens persconferenties. Niet gericht tegen landen, maar in het algemeen, als het bijvoorbeeld over derde vaccinaties gaat.’

Gevraagd naar haar reactie op plannen van de Amerikaanse overheid om de eigen bevolking een derde dosis te geven, zegt Van Kerkhove tijdens een interview door CNN dat de WHO dit niet ziet zitten. Eerst moet de rest van de wereld volledig gevaccineerd zijn. Vriendelijk, rustig, maar in niet mis te verstane bewoordingen: ‘Dit is een wereldwijd probleem, we hebben een globale oplossing nodig. Het gaat niet alleen om één land. We hebben een beperkte hoeveelheid vaccin, er is een beperkte hoeveelheid productie, die doses moeten we gebruiken. Dat is epidemiologisch verantwoord. Dat is moreel verantwoord. Dat is economisch verantwoord.’

Maria van Kerkhove in 3 citaten:

‘Waarom worden sommige mensen ziek en anderen niet, wat zijn de verschillen? Dat was zo fascinerend, bijna detective-achtig.’

Tijdens een interview met Statnews vertelt Van Kerkhove over de bestseller The Hot Zone van Richard Preston / , een non-fictieboek over de uitbraak van Ebola. Ze las het op de middelbare school, wat haar interesse in de epidemiologie aanwakkerde.

‘Eerlijk gezegd is de politiek hiervan een eigen leven gaan leiden. We willen het terugbrengen naar de wetenschap.’

Met deze uitspraak op 28 augustus doelt Van Kerkhove over het meest politiek beladen COVID19-onderzoek, de oorsprong van de uitbraak in Wuhan. In februari dit jaar noemde een onderzoekscommissie van de WHO het ‘extreem onwaarschijnlijk’, dat het virus uit een Chinees onderzoekslaboratorium ontsnapte. Andere wetenschappers bekritiseren het gemak waarmee de mogelijkheid terzijde werd geschoven. De WHO wil nu opnieuw 25 experts op onderzoek uit sturen, maar de inmiddels verzuurde verhoudingen met China bemoeilijken dit.

‘Van alle oorzaken waardoor het coronavirus nog altijd rondgaat, is desinformatie een van de belangrijkste.’

Van Kerkhove uit op 25 augustus haar zorgen over het feit dat veel mensen een vaccin tegen de ziekte weigeren op basis van onjuiste informatie. Volgens een recent Amerikaans bevolkingsonderzoek denken de meeste weigeraars dat het vaccin gevaarlijker is dan het virus zelf.