Malafide uitzendbureaus uit gedoogzone

De uitzendbranche werd vijf jaar geleden van de vergunningsplicht verlost. Gevolg was een explosie van het aantal intermediairs, zowel legale als malafide....

Door Ben van Raaij

Het echtpaar uit Spijkenisse komt al 32 jaar naar H hun stacaravan op De Naaldhof in Oss. 'Brabant trekt, hè.' Maar de laatste jaren is het minder gezellig. Mevrouw wijst naar de busjes van een uitzendbureau die onder de dennen staan. De habitués hebben plaatsgemaakt voor uitzendkrachten uit Duitsland en vooral uit Polen. 'Maar we hebben geen last van ze, ze gaan vroeg naar bed en ze werken hard.'

Neem Tomasz Krzysztof, student informatica uit Opole, Polen, en in bezit van een Duitse pas. Hij werkt bij Lidl in het magazijn voor 7,30 euro netto per uur. 'Er was me in Polen meer geld beloofd. Ook zou ik 40 tot 60 uur per week mogen werken. Dat bleek een leugen. Maar als het je niet bevalt, kun je gaan.' Toch is hij al voor de derde keer hier. 'In Polen verdien je maar 200 euro per maand.'

Hij en vijf andere Polen betalen hun uitzender elk 55 euro per week voor hun 'chalet' van 800 euro per maand. Dat lijkt een prima deal voor het bureau, maar dat is niet zo, zegt Naaldhof-eigenaar Bob Vink. 'Je hebt ook schade. Soms moet je zo'n huisje na een halfjaar helemaal strippen.' Vink verhuurt aan meerdere bureaus. 'Tweehonderd man in de zomer, 160 in de winter. Ik heb net weer elf chalets gekocht van een AZC.'

Zoals De Naaldhof zijn er veel bungalowparken en campings in Nederland. Overal zijn vakantiehuisjes en caravans, maar ook gehuurde kloosters in gebruik voor huisvesting van veelal buitenlandse uitzendkrachten. Deels legaal, zoals Krzysztof, deels illegaal, zoals de Bulgaren die elke ochtend met een busje worden opgehaald om in een Westlandse tuinbouwkas zwart te gaan buffelen.

Sinds de vergunningsplicht voor uitzendbureaus medio 1998 werd afgeschaft, is het aantal bonafide én malafide 'intermediairs' explosief gestegen. Met dank aan de economische groei en de krappe arbeidsmarkt. Bij de Kamers van Koophandel staan er tienduizend ingeschreven, en een deel daarvan lapt de regels aan zijn laars.

Arbeidsmarktfraude neemt toe, zegt Hans Kamps, voorzitter van de Algemene Bond Uitzendondernemingen (ABU), de grootste branche-organisatie. 'En het slaat over naar andere sectoren, zoals horeca en vleesverwerking. Andere werkgevers zeggen: mijn CAO is ook te duur, ik wil ook best wel 6 of 7 euro per uur betalen.'

Het stoort Kamps dat de sterke toename van illegale arbeid gepaard gaat met maatschappelijke 'gelatenheid'. 'Men denkt: er is toch niets aan te doen. Dat ondermijnt ons hele sociale bestel.'

De branche lijkt bij nader inzien spijt te hebben van de drieste liberalisering. 'Tja, als je de drempel tot de markt weghaalt, kunnen ook kwaadwillenden toetreden, en dan krijg je wildgroei', legt Alfred van Delft, coördinator sociaal beleid van MKB-Nederland, uit.

Harde cijfers over die wildgroei zijn schaars. 'Illegale arbeid is per definitie onzichtbaar', zegt Justus Veenman, hoogleraar economische sociologie aan de Erasmus Universiteit. Onderzoeksbureau Research voor Beleid schatte de omvang van de illegale arbeid in 2001 op 35 tot 50 duizend voltijdsbanen. Arbeidsinspectie en ABU hanteren ook dat laatste cijfer. In totaal zou het gaan om 120 tot 160 duizend personen en een premie-en belastingderving van ongeveer 225 miljoen euro.

De meeste illegale arbeid vindt plaats in de land-en tuinbouw (36 procent), horeca (idem) en bouw (15 procent), sectoren die te maken hebben met ongeschoold werk, seizoenspieken en personeelskrapte. Malafide bureaus spelen daar steeds vaker een rol.

Het probleem van illegale arbeid is niet alleen dat de lonen ver onder het CAO-niveau liggen en premies en belastingen worden ontdoken, zegt Han Westerhof van FNV Bondgenoten. Het gaat ook gepaard met slechte arbeidsomstandigheden en criminaliteit, zoals identiteitsfraude (gebruik van valse papieren, meervoudig gebruik van sofi-nummers).

Die misstanden zijn het duidelijkst in het echte zwarte circuit, zegt Westerhof. 'Kijk naar het Westland, waar veel Roemenen en Bulgaren werken. Een deel van de bureautjes die daar actief zijn, is pure Turkse maffia. Illegaal uitzenden verdient net zo goed als drugs, maar kent minder risico.' Maar ook bij bonafide bureaus die bijvoorbeeld met 'Duitse' Polen werken, wordt gerommeld. 'Ze verdienen allemaal aan vervoer, verblijf en kost-en inwoning. Dat staat niet op de loonstrook.'

De illegale werknemers vormen een gevarieerd gezelschap. Zo'n 42 procent zijn permanent in Nederland verblijvende illegale vreemdelingen, 35 procent zijn tijdelijke migranten, onder meer uit Oost-Europa. Daarnaast zijn er asielzoekers en legaal in Nederland wonende buitenlanders die niet of beperkt mogen werken.

De categorieën zijn diffuus. EUburgers mogen in Nederland werken. Maar ook Polen of Tsjechen die op grond van afkomst over een – felbegeerd – Duits paspoort beschikken. Helaas, zegt Westerhof, 'is de Poolse bevolkingsadministratie niet bestand tegen een handvol zlotys. Duitsland verstrekt niettemin passen onder het motto: als je hier maar wegblijft.'

Bonafide uitzendbureaus klagen steen en been over omzetverlies en imagoschade. 'Het is oneerlijke concurrentie', roept Emil Broekman, algemeen directeur Adecco Nederland. 'Wij kunnen tegen zulke lage lonen niet op, zelfs als we tegen kostprijs zouden werken. Daarom krijgen wij in het Westland geen voet aan de grond. Het scheelt ons 14 miljoen euro aan omzet, en dat is nog maar een voorzichtige schatting.'

Bureaus die tegen dumpprijzen personeel aanbieden, maken de hele onderkant van de markt kapot, zegt Patrick van Es van Eurodetach in Roermond, actief in metaal, slachthuizen en bouw. 'Ze bieden tarieven die niet kunnen, en dan zijn wij bij de klanten de gebeten hond omdat we zogenaamd zo duur zouden zijn.'

Het is geen toeval dat de roep om een hardere aanpak van illega-

le arbeid opkomt in een tijd van economische malaise, want de spoeling op de uitzendmarkt wordt dun. Twee, drie jaar geleden werkten er per dag gemiddeld 220 duizend mensen in de sector, nu nog 170 duizend, zegt Westerhof van Bondgenoten. 'Een deel van die teruggang is een gevolg van de conjunctuur. De rest van de opmars van de malafide bureaus.' 'Natuurlijk irriteert het nu nog méér dat er mensen zijn die zich niet aan de wet houden', geeft Broekman van Adecco toe.

En wat doet de overheid? Te weinig, vindt de uitzendbranche, illegale Bulgaren in de regio Den Haag. De opgepakte Bulgaren werden prompt uitgezet, maar de Bulgaarse ambassadeur vroeg zich af waarom de uitzendbureaus zelf niet werden aangepakt.

Vorige maand hield opsporingsdienst SIOD een uitzend-directeur aan op verdenking van illegaal uitzendwerk, belastingontduiking en identiteitsfraude. De man zou zo'n vijfhonderd illegalen hebben geworven, vervoerd, gehuisvest, van een valse identiteit én van werk hebben voorzien.

Econoom Veenman is sceptisch over de nieuwe flinkheid. 'Illegale arbeid heeft ook voordelen, vooral bij krapte op de arbeidsmarkt. De repressieve aanpak komt vooral voort uit juridische overwegingen. Men vindt de laatste jaren dat er te veel wordt gedoogd. Maar uit sociaal-economische overwegingen kan het belangrijk zijn om het verschijnsel soms toch te tolereren. Een lastige afweging. Resultaat is vaak dat men het uiteindelijk stilzwijgend tolereert.'

Waarom eigenlijk geen herinvoering van het vergunningsstelsel, zoals FNV Bondgenoten heeft voorgesteld? 'Dat stelsel werd misbruikt om nieuwe toetreders te weren, en daar willen we niet naar terug', zegt Kamps van de ABU. Wat ABU wil, is zelfregulering. Certificering waarbij uitzenders door een onafhankelijke instantie periodiek op kwaliteit worden gescreend. 'Een soort APK-model.' Zoals erkende garages de verplichte autokeuring mogen uitvoeren, zouden erkende bureaus dan personeel mogen leveren.

Het treft uiteraard dat de ABU zo'n werkwijze al hanteert: haar leden worden tweemaal per jaar op afdrachten en naleving van de uitzend-CAO gecheckt. Dat systeem wil Kamps 'algemeen verbindend' laten verklaren. Bovendien moeten bedrijven die inlenen bij zo'n erkend bureau, vrijwaring krijgen van boetes en naheffingen.

Hoewel het kabinet op dat laatste nog moet studeren, zegt staatssecretaris Rutte van Sociale Zaken positief te staan tegenover het plan. 'Maar zo'n certificatiestelsel mag niet een te eenzijdig door de overheid opgelegde maatregel zijn. En het mag de vrije mededinging niet in gevaar brengen.'

De werknemers lijken intussen tussen wal en schip te vallen. Van fastoenlijke voorlichting is bijvoorbeeld geen sprake. 'Mijn contracten zijn altijd in het Nederlands, en van de CAO had ik nog nooit gehoord', zegt Hans Seidl, een schilder uit Pirmasens nabij Kaiserslautern die voor diverse uitzendbureaus in Nederland heeft gewerkt. 'Man kann ein Ausländer viel erzählen. Je kunt zonder dat je weet zwart werken, terwijl je baas zijn zakken vult.'

Krzysztof weet intussen dat ook in de bonafide uitzendsector het spel hard wordt gespeeld. Zijn uitzendbureau vertelt hem plots dat hij de volgende dag terug naar Polen moet. Niet dat Lidl geen werk meer heeft. Maar maandag komt een nieuw busje Polen naar het chalet op De Naaldhof.

zowel qua controles als qua sancties. 'De capaciteit is onvoldoende, en wordt niet efficiënt gebruikt', zegt Kamps van de ABU. 'In de Schilderswijk zie je ' s ochtends vroeg de busjes gewoon rijden, maar de inleners blijven buiten beeld. Die moet je keihard aanpakken. Dat gebeurt nu niet.'

Broekman van Adecco vindt dat met twee maten wordt gemeten. 'Ik vind het zuur dat de fiscus bij ons uitvoerig op zoek gaat naar fouten, en de illegale bureautjes hun gang laat gaan omdat die zo moeilijk te controleren zijn.'

De instanties op hun beurt vinden dat ze wel goed bezig zijn. De Arbeidsinspectie, die werkgevers moet controleren op naleving van de Wet arbeid vreemdelingen, de Belastingdienst, het Uitkeringsinstituut Werknemersverzekeringen UWV, opsporingsdienst SIOD, de Vreemdelingenpolitie, ze werken steeds meer samen. En sinds juni is er een landelijk dekkend netwerk van interventieteams, waarin de Regionale Interdisciplinaire Interventieteams en de Westland, Bouw en Confectie Interventieteams zijn opgegaan. Hun budget is verdubbeld tot 20 miljoen euro.

Deze daadkracht leidt af en toe tot een symbolische 'stoere' actie. Eind vorig jaar werden veegacties gehouden in de slaaphuizen van

Meer over