PostuumMaki Kaji 1951-2021

Maki Kaji, de man die van de sudoku over de hele wereld een rage maakte

Wie de sudoku heeft uitgevonden is niet helemaal duidelijk. Wel dat de Japanner Maki Kaji de puzzel zijn naam gaf en wereldwijd gemeengoed maakte. ‘Een goede puzzel maakt je hoofd leeg en doet je de dagelijkse problemen even vergeten.’

Maki Kaji in 2019 voor sudoku’s tijdens het eerste nationale kampioenschap in São Paulo. Hij reisde de hele wereld over voor lezingen en presentaties, en mocht van zichzelf voor 78 euro per dag vergokken aan paardenraces. Beeld AFP
Maki Kaji in 2019 voor sudoku’s tijdens het eerste nationale kampioenschap in São Paulo. Hij reisde de hele wereld over voor lezingen en presentaties, en mocht van zichzelf voor 78 euro per dag vergokken aan paardenraces.Beeld AFP

Roken, drinken, gokken op paardenraces én puzzelen. De eerste drie hobby’s kostten de Japanner Maki Kaji vooral veel geld, terwijl de laatste hem genoeg opleverde om de andere te bekostigen. Met zijn uitgeverij van puzzelboeken Nikola maakte Kaji de sudoku wereldwijd populair, waardoor hij zelf bekend werd als de ‘godfather’ van het cijferraadsel. Vorige week overleed de puzzelkoning op 69-jarige leeftijd in Tokio, maakt zijn uitgeverij dinsdag bekend.

De in Sapporo geboren Kaji was – als gesjeesd student literatuur – lange tijd een manusje-van-alles: onder meer ober, wegwerker, roadie. De zoon van een ingenieur bij een telecombedrijf en een verkoopster in een kimonowinkel stopte met studeren omdat hij zich er nogal bij verveelde en liever wat ging tennissen of gokken. In 1980 begon hij met twee vrienden een uitgeverij die hij vernoemde naar het Ierse paard Nikoli, dat even daarvoor de Irish 2.000 Guineas race had gewonnen en hem daarmee een mooi bedrag had opgeleverd. Het bedrijf begon met de uitgave van verschillende puzzelbladen en boeken.

‘Getallen blijven alleen’

Het bedrijf publiceerde de eerste sudoku’s in 1984, nadat Kaji de cijferpuzzel onder de naam Number Places was tegengekomen in het Amerikaanse puzzeltijdschrift Dell Pencil Puzzles and Word Games. Hij noemde de puzzel sudoku – een samenvoeging van het Japanse suuji wa dokushin ni kagiru, getallen blijven alleen – en maakte het concept aantrekkelijker en makkelijker met behulp van zijn lezers.

Want dat was zijn werkwijze, zo vertelde Kaji in 2007 aan The New York Times. Op het forum van Nikoli droegen ongeveer 50.000 lezers ideeën voor puzzels aan, deden suggesties voor verbeteringen of veranderingen. De beste werden dan vervolgens daadwerkelijk gepubliceerd in de tijdschriften van het bedrijf. Van die puzzels gebruikte Nikoli vervolgens die puzzels die het meest enthousiast werden ontvangen door de lezers, vertelde Kaji. Dat leverde het bedrijf tussen de 15 en 20 nieuwe soorten per jaar op.

En van die nieuwe puzzels, daar werd hij echt opgewonden van, legde hij in 2007 aan de BBC uit. ‘Het is alsof je een schat vindt. Het gaat er niet om of ik met de puzzel veel geld ga verdienen. Het is puur de opwinding van het oplossen van de puzzel.’ En een goede puzzel was volgens Kaji een die je hoofd leeg maakt en je de dagelijkse problemen even doet vergeten.

Het duurde overigens tot 2004 voor de sudoku een wereldwijde rage werd. De gepensioneerde rechter en puzzelfanaat uit Nieuw-Zeeland Wayne Gould had de sudoku ontdekt in Tokio in een van de tijdschriften van Nikoli en knutselde vervolgens een computerprogramma in elkaar om automatisch nieuwe cijferraadsels te genereren. Hij stapte met zijn puzzel naar The Times of London, die de puzzel plaatste. Daarna volgde de ene na de andere krant en werd het vierkante puzzelblokje gemeengoed.

In 2005 werd het eerste heuse wereldkampioenschap in het spelletje georganiseerd in het stadje Lucca in Italië, waarbij een Tsjechische deelnemer uiteindelijk de titel binnen wist te slepen. In 2014 werd het toernooi voor het eerst door een Japanner gewonnen, die zijn titel het jaar erop prolongeerde. Ook in het Nederland werden sudoku’s razend populair en in 2005 mocht een voormalig damster uit Heerhugowaard zich officieel de eerste Nederlandse kampioen noemen.

Royalty's

Het succes betekende niet dat het grote geld vervolgens bij Kaji binnen kwam stromen. Kaji had nooit verwacht dat zijn sudoku een groot succes zou worden en vergat de rechten van zijn puzzel vast te leggen. Daarom kon hij met zijn bedrijf fluiten naar royalty’s voor het wereldwijde gebruik, waarvan de omzet in 2007 op het hoogtepunt van de rage werd geschat op circa 250 miljoen dollar. Met zijn eigen bedrijf draaide hij in die periode ‘slechts’ een omzet van 4 miljoen dollar. Maar dat gaf hem helemaal niks, zei hij toen tegen The New York Times. ‘We doen het voor het liefde voor het spel, niet voor het geld.’

Door het succes van de sudoku werd Kaji wel over de hele wereld gevraagd voor lezingen en presentaties. Dat was een prima bestaan, zei hij eens tegen een regionale krant in Spanje, waar hij was ter ere van het eerste Spaanse kampioenschap sudoku, want zo kon hij ‘reizen, spelen en drinken’. Al had hij zichzelf met gokken wel op rantsoen gezet, maximaal 10.000 yen per dag, ongeveer 78 euro. Gokken op paarden vergeleek hij overigens met het oplossen van puzzels. ‘De opwinding dat je niet weet hoe het eindigt, is hetzelfde.’

Op de website schrijft het bedrijf Nikoli dat met het overlijden van Kaji de ‘peetvader’ van de sudoku is overleden, die geliefd was bij puzzelliefhebbers over de hele wereld.

Eenvoud

De kracht van een goede puzzel ligt volgens Maki Kaji in de eenvoud. ‘Het geheim van een goede puzzel bedenken, is de regels simpel en eenvoudig te houden, ook voor beginners’, zo zei hij in 2007 tegen de BBC. ‘Je moet met dezelfde regels eenvoudige en moeilijke puzzels kunnen maken.’

Hoe werkt het?

Een sudoku is een puzzel bestaande uit negen bij negen vakjes die gegroepeerd zijn als negen blokken van drie bij drie vakjes. In de vakjes moeten de cijfers 1 tot en met 9 ingevuld worden op zo’n manier dat in elke horizontale lijn én in elke verticale kolom en in elk van de negen blokjes de cijfers 1 tot en met 9 één keer voorkomen. In een aantal vakjes zijn de cijfers al ingevuld.

De oorsprong

Wie het concept van de sudoku heeft bedacht, is niet helemaal duidelijk. Volgens sommigen ligt de oorsprong bij het Latijnse vierkant dat de Zwitsers rekenkundige Leonhard Euler rond 1780 ontwikkelde. Euler bedacht een vierkant waarin cijfers zo gepositioneerd werden dat elk cijfer slechts één keer in elke rij en kolom zou voorkomen. Hij gebruikte in zijn vierkant Latijnse symbolen, waardoor het een Latijns vierkant werd genoemd.

Meer over