Maker 'Vagina van de koningin' wil monument voor 'dirty politics'

Zijn sculptuur Dirty Corner werd in Versailles beklad met antisemitische leuzen. De Britse kunstenaar Anish Kapoor liet 'het litteken' zitten en dreigt nu zelf te worden aangeklaagd.

Peter Giesen
null Beeld AFP
Beeld AFP

Wat is er met Frankrijk aan de hand, vroeg de Britse kunstenaar Anish Kapoor onlangs op de voorpagina van Le Monde. Hoe is het mogelijk dat zijn werk wordt beklad met antisemitische leuzen in het land van de vrijheid, het land van mei 1968?

Op de sculptuur Dirty Corner in de tuin van kasteel Versailles kalkten vandalen slogans als 'de tweede verkrachting van de Franse natie door het deviante Joodse activisme' en 'in Versailles is Christus koning'. Kapoor wil het kunstwerk in geschonden staat laten staan tot het einde van de expositie, in november, als monument van schaam-te, een waarschuwing voor politieke ontsporing in een turbulent Europa.

De kunstenaar staat in de grote zaal van het Couvent de la Tourette in Eveux, in de buurt van Lyon, voor een reusachtige zwartspiegelende schotel van eigen hand. In het kader van de Biennale van Lyon exposeert Kapoor in het klooster dat architect Le Corbusier hier in 1960 neerzette. Een ontmoeting tussen twee meesters van de simpele vorm.

Anish Kapoor. Beeld AFP
Anish Kapoor.Beeld AFP

Geschokt

Kapoor komt net uit Parijs, waar hij gepraat heeft over het vandalisme in Versailles. De persoonlijke aanval - Kapoors moeder was van Iraaks-Joodse afkomst - heeft hem zichtbaar geschokt. 'Het is een opluchting om hier te zijn, in een heel andere context', zegt hij. Het liefst zou hij alleen over zijn kunst praten, maar aan de affaire-Versailles valt niet te ontkomen.

Dirty Corner is een reusachtige stalen hoorn waarin je zonder al te veel fantasie een vrouwelijk geslachtsorgaan kunt zien. Volgens de krant Le Journal du Dimanche zou Kapoor zelf over 'de vagina van de koningin' hebben gesproken, maar de kunstenaar ontkent dat. 'Ik heb over 'zij' gesproken. Ik wilde een symbool van vrouwelijkheid neerzetten op een plaats waar mannelijke macht zo'n belangrijke rol heeft gespeeld. Maar het is een abstract werk. In een theekopje kun je net zo goed een vagina zien', aldus Kapoor.

Versailles is een conservatieve, katholieke stad waar ze niet dol zijn op abstracte kunst, zeker niet als die gepaard gaat met seksuele symboliek. Fanatieke nationalisten vonden dat Kapoor het kasteel, symbool van de Franse natie, bezoedelde. Les Veilleurs ('de wakers'), een katholieke groepering die voortkomt uit de beweging tegen het homohuwelijk, demonstreer-de voor de poorten van het kasteel met de vraag: 'Mag men zich alles permitteren uit naam van de kunst?' Het rechtse gemeenteraadslid Fabien Bouglé verzamelde twintigduizend handtekeningen voor de petitie 'Nee tegen de chaos in Versailles'. In totaal werd Dirty Corner drie keer beklad, waarvan één keer met de gewraakte slogans.

null Beeld AFP
Beeld AFP

Monument

Kapoor heeft geworsteld met de vraag wat hij wilde: schoonmaken of niet. 'Kunstwerken ontstaan soms toevallig', zegt hij. 'Je knoeit met verf en je denkt: zo is het eigenlijk beter. Ik wil het litteken laten zitten. Dirty Corner wordt een monument voor dirty politics. Het zegt iets over de situatie in Europa.' President Hollande was het met hem eens.

In Versailles nam de zaak nog een bizarre wending. Gemeenteraadslid Bouglé, die eerder actie voerde tegen het kunstwerk, wil Kapoor nu voor de rechter slepen wegens het verspreiden van antisemitische leuzen. 'Een prachtige omkering', zegt Kapoor. 'I'll see him in court.'

Anish Kapoor is een artistieke superster. In zijn atelier in Londen werken 25 mensen voor hem, zijn vermogen wordt geschat op 100 miljoen pond. Hij is alomtegenwoordig. Alleen al in Frankrijk exposeert hij momenteel op drie plaatsen, in Versailles, in de Galleria Continua in het landelijke Boissy-le-Châtel en hier in Eveux, in het wonderbaarlijke klooster van Le Corbusier.

Na de Tweede Wereldoorlog huurden progressieve kerkbestuurders prominente kunstenaars en architecten in. Atheïsme was geen bezwaar. De spirituele boodschap van hun werk was krachtiger dan hun persoonlijke opvattingen.

Le Corbusier bouwde in Eveux een virtuoze betonconstructie voor de broeders Dominicanen, schitterend tegen een helling gebouwd. Het interieur moest 'totale armoede' uitstralen, vond de architect. Kaal, sober, streng. 'Toen ik hier voor het eerst kwam, dacht ik: dit klooster zou in India kunnen staan, omdat het zo ongepolijst is. Gegoten cement is hier gegoten cement. Niets is afgewerkt', zegt Anish Kapoor.

null Beeld AFP
Beeld AFP

Ingetogen

Le Corbusier ontwierp het klooster voor honderd broeders. Tegenwoordig wonen er nog twaalf. 'Het is een heel rigoureuze architectuur. Het gebouw brengt je dichter bij je zelf. Je voelt je hier goed als het goed met je gaat. Maar er zijn ook broeders die het hier niet uithouden', zegt broeder Marc Chauveau, die de tentoonstelling van Kapoor organiseerde.

Voor Kapoor-begrippen is de tentoonstelling in Eveux ingetogen. Geen enorme constructies, maar kleiner werk in grofweg twee soorten: composities van siliconen en pigment die eruit zien als menselijke of dierlijke ingewanden, en gladde, spiegelende geometrische vormen. 'Enerzijds heb je het vlees, anderzijds de meditatie, het spirituele. Tussen deze twee polen slingert de mens. Op deze tentoonstelling worden ze verenigd', zegt Chauveau.

Het hoogtepunt van het Couvent de la Tourette is de kerk. Le Corbusier wilde radicaal breken met de overdaad van de traditionele religieuze architectuur, met de gothiek die de kerkganger zijns inziens slechts afleidde van de spirituele kern van het geloof. Als hij zelf ooit een kerk zou bouwen, besloot hij na een bezoek aan de kathedraal van Chartres, zou hij het heel anders doen. Simpel, krachtig.

Le Corbusiers kerk in Eveux is een enorme betonnen bak. Het licht komt alleen van boven, door een klein dakraam en gekleurde lichtkokers aan de zijkanten. Het zachtgekleurde licht geeft het ruwe beton een mystieke glans, zeker als de broeders op zondag hun kerkelijke liederen zingen. 'Ik heb getwijfeld of ik iets in de kerk zou doen. Hij leek me perfect', zegt Kapoor. Uiteindelijk plaatste hij een matglanzende kegel die de kleuren weerspiegelt en naar het dakraam wijst. Op naar het goddelijk licht.

In Versailles is Kapoor nog te zien tot 1 november, in Eveux, als onderdeel van de Biennale van Lyon, tot 3 januari.

Zo zag het sculptuur er in juni uit voordat het werd beklad. Beeld AFP
Zo zag het sculptuur er in juni uit voordat het werd beklad.Beeld AFP
Meer over