Reportage

Mag de kwetsbare burger nu ook al niet meer naar de rechter?

Minister Dekker voor Rechtsbescherming wil met een ingrijpende wijziging van het stelsel van gefinancierde rechtsbijstand ‘onnodige rechtszaken’ voorkomen. Is deze maatregel in het belang van de burger of probeert de overheid zichzelf in te dekken?

Een bode in de rechtbank Oost-Brabant in Den Bosch. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Een bode in de rechtbank Oost-Brabant in Den Bosch.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Halverwege de zitting in kamer 25 van het gerechtsgebouw in Den Bosch legt de 23-jarige Abdel uit Somalië zijn vermoeide gezicht op de tafel voor hem. ‘Gaat het wel met u?’, vraagt bestuursrechter Antoon Mosheuvel. ‘Wordt het u allemaal te veel?’ Abdel heft het ronde donkere hoofd met kort krullend haar weer op en mompelt: ‘Ik weet niet meer wat ik moet doen.’

Abdel is als baby te vondeling gelegd, vertelt zijn advocaat Pieter Blaas. Hij kent zijn vader en moeder niet, kwam op 13-jarige leeftijd met zijn tante naar Nederland en kreeg hier een tijdelijke verblijfsvergunning. Zijn pleegfamilie vertrok later weer naar het buitenland, en liet Abdel alleen achter. De jonge Somaliër, die een verstandelijke beperking heeft, kon de huur van zijn huis niet meer betalen en ging zwerven. Omdat de IND zijn adres niet meer had, kreeg hij de status ‘met onbekende bestemming vertrokken’ en werd zijn verblijfsvergunning ingetrokken.

Abdel zou dus moeten terugkeren naar Somalië, naar Al-Shabaabgebied ofwel de regio waar deze terroristische organisatie heerst. Om dat te voorkomen heeft advocaat Blaas alsnog (maar formeel wel te laat) een ­bezwaarschrift ingediend. Daarover zal de bestuursrechter in Den Bosch over enkele weken uitspraak doen.

Ook heeft Abdel onlangs een nieuwe asielaanvraag ingediend. ‘Maar hij heeft zich niet aan de meldplicht gehouden, waardoor zijn verblijf in het azc onzeker is’, zegt Blaas. ‘Hij is weer gaan zwerven en heeft ook wat kleine delicten op zijn naam. Deze jongen valt tussen wal en schip. Hij heeft dringend hulp nodig, maar die krijgt hij niet zonder verblijfsvergunning. Het is een triest geval.’

null Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

In kamer 25, het kleine rechtszaaltje op de eerste verdieping van het Bossche paleis van justitie, worden meer zaken behandeld van kwetsbare burgers die procederen tegen de overheid. Veelal zijn het armlastige burgers die hoogstens worden bijgestaan door een sociaal advocaat. Alle zaken staan op zichzelf, maar er is één gemene deler: de burgers voelen zich onrechtvaardig behandeld door die grote overheid, of het nu gaat om de IND, de Belastingdienst of uitkeringsinstanties als gemeente, UWV en SVB.

Zijn dit de ‘onnodige rechtszaken’ die minister Sander Dekker voor Rechtsbescherming wil voorkomen met zijn ingrijpende wijziging van het stelsel van gefinancierde rechtsbijstand? Want de VVD-bewindsman vindt dat er te veel zaken voor de rechter komen. Dat is niet alleen duur, maar volgens hem ook niet altijd in het voordeel van de burger. Dus werkt hij aan snellere en laagdrempelige oplossingen, buiten de rechter om, zoals rechtsbemiddeling of het aanbieden van een passend ‘rechtshulppakket’.

‘Onzalig plan’

De Vereniging Sociale Advocatuur ­Nederland (VSAN) is mordicus tegen en spreekt van ‘een onzalig plan dat berust op drijfzand en elke onderbouwing mist’. Volgens VSAN-voorzitter Reinier Feiner heeft die hele stelselwijziging van Dekker maar één doelstelling: de gang naar de rechter voor kwetsbare mensen zonder geld moeilijker maken.

‘Dat is buitengewoon wrang als je ­bedenkt dat 60 procent van de zaken voor de rechter burgers versus overheid betreft’, aldus Feiner. ‘De overheid probeert dus eigenlijk zoveel mogelijk rechtszaken tegen zichzelf te voorkomen. Het hele idee is gebaseerd op de hoop dat de overheid beter omgaat met de burger. De zelfreflectie van de overheid is niet op orde. In de toeslagenaffaire is het de Belastingdienst ook nooit gelukt om de toeslagouders al in een vroeg stadium te helpen. Integendeel.’

De rechtbank Oost-Brabant in Den Bosch. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
De rechtbank Oost-Brabant in Den Bosch.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

In kamer 25 staat na de zitting met de Somalische twintiger Abdel nog een asielzaak op de rol: ­Kulusumu (32) uit ­Oeganda versus de IND. De vrouw stelt dat ze in 2018 naar Nederland is gevlucht nadat ze door haar man is ­betrapt op een lesbische relatie. De IND gelooft haar niet en heeft haar asielverzoek afgewezen: ze heeft haar gevoelens voor vrouwen ‘onvoldoende inzichtelijk gemaakt’.

Advocaat Astrid Ubbergen hekelt de manier waarop de IND de geaardheid van de asielzoeker heeft proberen vast te stellen. Daarvoor geldt een werkinstructie met vaste vragen. ‘Maar ze hebben niet doorgevraagd’, betoogt Ubbergen. ‘In Oeganda was alles geheim. Daar kun je maximaal 14 jaar of zelf levenslang (bij een tweede betrapping) krijgen als je homo of lesbisch bent. Pas in Nederland kon Kulusumu open en trots zijn.’

IND afwezig

Bij de rechtszitting schittert de IND door afwezigheid. Dat komt door personeelstekort, meldt bestuursrechter ­Mosheuvel, die het moet doen met een schriftelijk verweer. Ook bij de zitting met Abdel was de IND afwezig. Dat maakt de setting in de kleine rechtszaal extra schrijnend: de machtige overheid neemt niet eens de moeite of heeft geen tijd om ter plekke haar standpunt uit te leggen.

Bestuursrechter Mosheuvel zal over enkele weken zijn oordeel vellen, waarbij hij alle argumenten voor en tegen zal afwegen. ‘Alles hangt af van de geloofwaardigheid van het verhaal van mevrouw, want er is geen dna-bewijs van iemands geaardheid’, zegt hij. Kulusumu krijgt het laatste woord. ‘Mijn leven is kapot, en zinloos’, laat ze via een tolk weten. ‘Ik zit hier al drie jaar zonder verblijfsvergunning. Ik heb nog steeds contact met mijn kinderen in Oeganda, maar kan ze niet helpen, want ik mag hier niet werken. Ik hoop dat u mijn probleem kunt oplossen.’

Na afloop heeft ook sociaal advocaat Ubbergen desgevraagd scherpe kritiek op het voornemen van minister Dekker om minder asielzaken voor de rechter te brengen. ‘Ik zie niet in hoe je zo’n zaak buiten de rechter om zou moeten oplossen’, zegt ze. ‘Er wordt gesproken over de inzet van rechtsbemiddeling, maar met een bemiddelaar bereik je niks. Het is bij asielzaken alles of niets. Een verblijfsvergunning, ja of nee. Je kunt als lesbische vrouw niet een beetje gelijk krijgen, daarmee schiet je als asielzoeker niets op.’

null Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

De sociale advocatuur, ook wel bekend als pro-deoadvocatuur, is geen vetpot. Daarover wordt al jaren, vanuit de sector zelf maar ook vanuit de politiek, steen en been geklaagd. Voor Abdels asielzaak krijgt advocaat Blaas acht punten ofwel acht uur à 121,50 euro per uur betaald, ­ongeacht het aantal uren dat hij erin stopt. Voor andere zaken, zoals vechtscheidingen en geschillen over bijstandsuitkeringen of arbeidsongeschiktheid, gelden weer andere puntensystemen.

Mede onder druk van de toeslagen­affaire, die vooral ook door inspanningen van sociaal advocaten aan de oppervlakte is gekomen, kondigde minister Dekker vorige maand extra geld aan ­(bovenop het jaarlijkse budget van 400 miljoen euro) voor de gefinancierde rechtsbijstand: 154 miljoen euro volgend jaar, en daarna stapsgewijs elk jaar wat minder. ‘De beste Prinsjesdag sinds ­jaren’, jubelt VSAN-voorzitter Feiner, al is nog niet bekend hoe dat geld verdeeld gaat worden. Maar voor de andere voornemens van de bewindsman heeft hij geen goed woord over.

Prikkels voor sociaal advocaten

Tussen 2000 en 2017 is het aantal ­zaken met een sociaal advocaat met 40 procent toegenomen, en daarna weer iets ­afgenomen. Dekker wil een ander stelsel ‘met minder verkeerde prikkels’. Want nu krijgen sociaal advocaten voor elke processtap een vergoeding, waardoor ze eerder geneigd zouden kunnen zijn de weg naar de rechter te kiezen.

Kunnen geschillen tussen burgers en overheid inderdaad beter buiten de rechter om worden geregeld, zoals Dekker claimt? ‘Mijn indruk is dat verreweg de meeste sociaal advocaten te goeder trouw zijn en alleen naar de rechter stappen als ze dat echt nodig achten, en niet vanwege een financiële prikkel’, zegt de Bossche bestuursrechter Christian ­Wijsman. ‘Sommigen doen dat misschien wel, maar zijn niet representatief voor de beroepsgroep. Procederen duurt al snel een jaar. Die tijdsduur is bepaald niet in het voordeel van een cliënt.’

Er zijn ongeveer 7.500 advocaten werkzaam in de gefinancierde rechtsbijstand, van wie het merendeel naast de sociale praktijk ook commerciële zaken doet. Wijsman kan zich voorstellen dat de overheid haar uitgaven wil afremmen, maar waarschuwt wel voor de gevolgen voor kwetsbare mensen. ‘De wereld is ­ingewikkelder geworden’, stelt de Bossche bestuursrechter. ‘Voor asielzaken geldt tegenwoordig ook Europees recht. De overheid wil de uitgaven voor sociale zekerheid en zorg beteugelen. Dat leidt ook tot meer juridische procedures.’

Ook Wijsman onderstreept dat rechtsbijstand voor minder draagkrachtigen een overheidstaak is. ‘Wat je ook doet, ­onderaan de streep moet iedereen in staat worden gesteld onrecht aan de kaak te stellen. Hoe je de rechtsbijstand ook organiseert, ook kwetsbare mensen zonder veel geld moeten naar de rechter kunnen stappen met een goede advocaat. Want als individuele burger boks je in zo’n geval op tegen een machtig bestuursorgaan met een dijk aan kennis en juridische middelen.’

Kosten van rechtsbijstand

Volgens minister Dekker geeft Nederland aan rechtsbijstand twee keer zoveel uit als België en drie keer zoveel als Duitsland. Maar nationale rechtsstelsels zijn moeilijk te vergelijken. Bestuursrechter Wijsman wijst erop dat in Duitsland al in de voorfase een algemene rechterlijke toets plaatsvindt: heeft de vreemdeling of burger een duidelijk kansloze zaak, dan mag deze niet eens naar de rechter. ‘Zo kun je voorkomen dat al te veel kansloze zaken voor de rechtbank komen. Dat zou ook voor Nederland een optie kunnen zijn.’ Verreweg de meeste zaken voor de Nederlandse bestuursrechter worden nu door de burger verloren.

In kamer 25 van het Paleis van Justitie zijn diezelfde dag ook enkele zittingen van burgers tegen de gemeente Eindhoven, zoals van de vrouw die vier maanden haar uitkering kwijtraakte omdat ze ­volgens de gemeente toch weer samenwoonde met haar ex. Dat was vastgesteld door sociale rechercheurs die binnen ­enkele weken tijd ‘22 waarnemingen’ ­deden van de geparkeerde auto van de man, zowel ’s ochtends vroeg als ’s avonds laat. Daarna brachten ze ‘een huisbezoek’, waarbij ze kleding en documenten van de ex aantroffen.

Volgens de vrouw was er een simpele verklaring: haar ex sliep vaak op zijn ­bedrijf, maar dat was failliet gegaan, waardoor hij tijdelijk geen verblijfsplek meer had. Hij gebruikte haar woning om zijn spullen kwijt te kunnen. Om daarom nou haar uitkering in te trekken, dat is beleid uitvoeren met de botte bijl, aldus haar advocaat Jonas van de Wiel. ‘De ­ellende is voor mevrouw en haar kinderen alleen maar verder toegenomen. Er dreigde zelfs een huisuitzetting. Je zou als overheid wat menselijker moeten omgaan met burgers.’

De jurist van de gemeente Eindhoven vindt het ‘heel jammer’ dat de vrouw het huisbezoek zo ervaren heeft, maar er is volgens haar niets onrechtmatigs of onoorbaars gebeurd: ‘Er is terecht gekozen voor een huisbezoek.’

VSAN-voorzitter Feiner vergelijkt de stelselwijziging die Dekker wil doorvoeren bij de gefinancierde rechtsbijstand met de decentralisatie van de jeugdzorg. ‘Door de Jeugdwet kreeg je jeugdhulppakketten. Daarvan zijn alleen de zorgcowboys beter geworden. De hoeveelheid zorg zelf is minder, de kwaliteit is minder, de wachtlijsten zijn langer’, ­aldus Feiner. ‘Laten we die fout niet ­opnieuw maken met de gefinancierde rechtsbijstand . De minister zet in op rechtshulppakketten, waarmee al

25 pilots lopen. Zijn inzet is: minder, minder, minder rechtsbescherming. Onafhankelijke rechtspraak is een groot goed. Soms is het gewoon nodig dat een rechter de knoop doorhakt.’

Meer over